با تأمّل در اين آيات و آيات مشابه آنها معلوم مى‌شود كه مقصود از بازگشت به خداوند متعال، رستاخيز انسان و حضور وى در صحنه قيامت و ديدن دستاوردهاى كارهاى نيك خويش به صورت درجات بهشت است، و يا رو به رو شدن با حاصل كارهاى نارواى خود در قالب دركات دوزخ.

بنا بر اين، همه آنچه در تبيين حكمت آفرينش در قرآن و حديث آمده، مقدّمه اين هدف نهايى است.

به سخن ديگر، حكمت آفرينش انسان، اين است كه با به كارگيرى انديشه و عقل، با آفريدگار خود آشنا شود و با به كار بستن برنامه‌هايى كه او از طريق پيامبران خود براى سعادت دنيا و آخرت انسان، ارائه كرده، به سوى رحمت مطلق خداوند متعال، ره‌سپار گردد و براى هميشه از بهترين زندگى‌ها برخوردار شود.[٣٧١]

امّا اگر فرمان عقل را ناديده بگيرد و به جاى پيروى از آن، تسليم هوس‌هاى حيوانى خود شود، آينه دلش زنگار مى‌گيرد، خدا را فراموش مى‌كند و بدين سان، از رحمت واسعه او دور مى‌گردد و بدترين زندگى‌هاى ابدى را براى خود رقم مى‌زند.[٣٧٢]

نكته قابل توجّه اين كه انسان كامل، هيچ گاه خود را كامل نمى‌داند؛ زيرا هر چه انسانْ كامل‌تر گردد، بهتر مى‌فهمد كه كمال مطلق، تنها آفريدگار جهان است، و با عنايت به اين كه كمال او بى‌نهايت است، غير او به هر درجه‌اى از كمال كه برسد، بى‌نهايتْ ناقص خواهد بود. لذا از امام على (ع) روايت شده:

مِن كمالِ الإِنسانِ و وُفورِ فَضلِهِ، استِشعارُهُ بِنَفسِهِ النُّقصانَ.[٣٧٣]

از كمال انسان و فراوانى فضيلتش، همين بس كه كاستى نفس خود را بداند.

نيز به ايشان منسوب است كه فرمود:

أَتَمُّ الناسِ أَعْلَمُهُم بِنَقصِهِ.[٣٧٤]

كامل‌ترينِ مردمان، داناترينِ آنها به كاستى‌هاى خويش است.

بدين سان، انسان كامل، به دليل اين كه از يك سو خود را بى نهايتْ ناقص مى‌بيند و از سوى ديگر، كمالاتش را از مبدأ كمال مطلق مى‌داند، هيچ گاه گرفتار عُجب و خودپسندى نمى‌گردد.[٣٧٥]

[٣٧١]. اين همان مرحله اعلاى سعادت( شادكامى) است.

[٣٧٢]. اين همان بدترين مرحله شقاوت( ناشادكامى) است.

[٣٧٣]. غرر الحكم، ح ٩٤٤٢؛ عيون الحكم والمواعظ، ص ٤٧١، ح ٨٦١٢.

[٣٧٤]. مطالب السؤول، ص ٦٢؛ بحار الأنوار، ج ٧٨، ص ٨٩، ح ٩٢.

[٣٧٥]. در اين بحث، از تحليل كتاب دانش‌نامه قرآن و حديث با كمى تغيير استفاده شده است. ر. ك: دانش‌نامه قرآن و حديث، ج ٩، ص ١٣٣.