الگوى اسلامى شادكامى با رويكرد روان شناسى مثبت گرا - پسنديده، عباس - الصفحة ٧٩ - شش رحمتگر- مهربان (رحمان، رحيم)

شش. رحمتگر- مهربان (رحمان، رحيم)

صفت «رحمان (رحمتگر)» بر وزن فعلان و «رحيم (مهربان)» بر وزن فعيل، هر دو، ساخت مبالغه از مادّه «رحم» اند كه دلالت بر رقّت و مهربانى و رأفت دارد،[٣٠٥] و با وجود آن كه دو ساختِ فَعلان و فعيل، از ساخت‌هاى مبالغه‌اند، امّا فعلان، مبالغه بيشترى نسبت به فعيل دارد. بر اين پايه، دلالت «رحمان» بر رحمت، قوى‌تر از دلالت «رحيم» است.[٣٠٦]

قرآن كريم، صفت «رحيم» را در كنار صفت «غفور»، ٧١ بار، و با «عزيز»، سيزده بار[٣٠٧] و با «توّاب»، نُه بار[٣٠٨] و با «رئوف» نيز نُه بار[٣٠٩] و با «رحمان»، پنج بار[٣١٠] (افزون بر ورود هر دو در «بسمله» در ١١٤ موضع) و با هر يك از «ودود»[٣١١] و «ربّ»[٣١٢] و «بَر»[٣١٣]، يك بار، ياد كرده است.

تعبير (كانَ بِكُمْ رَحِيماً؛[٣١٤] با شما مهربان است)، دو بار، و (كانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً؛[٣١٥] با مؤمنانْ مهربان است)، يك بار در قرآن آمده است و رحمت، در جاهاى بسيارى از قرآن كريم، به خدا عزّ وجلّ نسبت داده شده است. صفت «رحمان (رحمتگر)» در برخى احاديث، بر رحمت فراگير خدا براى تمامى آفريدگان دلالت دارد؛ امّا صفت «رحيم (مهربان)» بر رحمت ويژه خدا دلالت دارد كه تنها مؤمنان را در بر مى‌گيرد:

الرَّحمنُ بِجَميعِ خَلقِهِ، وَالرَّحيمُ بِالمُؤمِنينَ خاصَّةً.[٣١٦]

رحمتگر است به تمامى آفريدگانش و مهربان است، تنها به مؤمنان.

تفسيرهاى ديگرى نيز در احاديث، براى نام‌هاى «رحمان» و «رحيم» وارد شده است. نكته مهم در باب رحمت خدا، اين است كه رحمت، گاه در باره رقّت و مهربانى به كار مى‌رود و گاه ديگر در باره اثر رقّت (مانند: آمرزش).[٣١٧] از آن جا كه رقّت، دلالت بر دگرگونى و انفعال دارد و از

[٣٠٥]. معجم مقاييس اللغة، ج ٢، ص ٤٩٨.

[٣٠٦]. لسان العرب، ج ١٢ ص ٢٣١.

[٣٠٧]. سوره شعرا، آيه ٩، ٦٨، ١٠٤، ١٢٢، ١٤٠، ١٥٩، ١٧٥، ١٩١ و ٢١٧؛ سوره روم، آيه ٥؛ سوره سجده، آيه ٦؛ سوره يس، آيه ٥؛ سوره دخان، آيه ٤٢.

[٣٠٨]. سوره بقره، آيه ٣٧، ٥٤، ١٢٨ و ١٦٠؛ سوره توبه، آيه ١٠٤ و ١١٨؛ سوره حجرات، آيه ١٢؛ سوره نساء، آيه ١٦ و ٦٤.

[٣٠٩]. سوره بقره، آيه ١٤٣؛ سوره توبه، آيه ١١٧ و ١٢٨؛ سوره نحل، آيه ٧ و ٤٧؛ سوره حج، آيه ٦٥؛ سوره نور، آيه ٢٠؛ سوره حديد، آيه ٩؛ سوره حشر، آيه ١٠.

[٣١٠]. سوره فاتحه، آيه ٣؛ سوره بقره، آيه ١٦٣؛ سوره نمل، آيه ٣٠؛ سوره فصّلت، آيه ٢؛ سوره حشر، آيه ٢٢.

[٣١١]. سوره هود، آيه ٩٠.

[٣١٢]. سوره يس، آيه ٥٨.

[٣١٣]. سوره طور، آيه ٢٨.

[٣١٤]. سوره نساء، آيه ٢٩؛ سوره إسرا، آيه ٦٦.

[٣١٥]. سوره احزاب، آيه ٤٣.

[٣١٦]. الكافى، ج ١، ص ١١٤، ح ١.

[٣١٧]. ر. ك: لسان العرب، ج ١٢، ص ٢٣٠.