الگوى اسلامى شادكامى با رويكرد روان شناسى مثبت گرا - پسنديده، عباس - الصفحة ٤٣٠ - تصوّر درست باور «دين آسان»

امام صادق (ع) نيز بر اصل «هماهنگى تكليف با توان» تصريح مى‌كند و مى‌فرمايد:

ما كلَّفَ الله العِبادَ كلفَةَ فِعلٍ ولا نَهاهُم عَن شَى‌ءٍ حَتّى جَعَلَ لَهُمُ الاستِطاعَةَ، ثُمَّ أمَرَهُم ونَهاهُم فَلا يكونُ العَبدُ آخِذا ولا تارِكا إلّا بِاستِطاعَةٍ مُتَقَدِّمَةٍ قَبلَ الأَمرِ وَالنَّهى، وقَبلَ الأَخذِ وَالتَّرك، وقَبلَ القَبضِ وَالبَسطِ.[١٥٣٤]

خداوند، بندگان را به انجام دادن تكليفى موظّف نمى‌كند و از چيزى باز نمى‌دارد، مگر اين كه [ابتدا] براى آنان توانمندى‌اى قرار مى‌دهد و سپس امر و نهى‌شان مى‌نمايد. پس بنده، انجام دهنده يا ترك كننده نيست، مگر اين كه پيش از امر و نهى، و پيش از انجام دادن و ندادن، و پيش از تنگنايى و گشايش، توانمندى‌اى داشته باشد.

در حديث ديگرى، امام صادق (ع) ضمن تأكيد بر همان اصل، به ابعاد ديگرى از اين مسئله اشاره مى‌كند و مى‌فرمايد:

ما كَلَّفَ اللهُ العِبادَ إلّا ما يُطيقُونَ، إنَّما كَلَّفَهُم فى اليَومِ واللَّيلَةِ خَمسِ صَلَواتٍ، وكَلَّفَهُم مِن كُلِّ مِأتىَ دِرهَمٍ خَمسَةَ دَراهَم، وكَلَّفَهُم صِيامَ شَهرِ رَمَضانَ فِى السَّنَةِ، وكَلَّفَهُم حِجَّةً واحِدَةً وهُم يُطيقونَ أكثَرَ مِن ذَلِكَ وإنَّما كَلَّفَهُم دونَ ما يُطيقونَ.[١٥٣٥]

خداوند به بندگان تكليف نفرموده مگر كمتر از آنچه را كه توانايى دارند: در شبانه روز، فقط پنج نماز تكليف كرده و در هر دويست درهم، پنج درهم تكليفشان نموده و در يك سال روزه، سى روز را به آنان تكليف نموده و يك بار حج [در تمام عمر] تكليفشان نموده با اين كه آنان توانايى بيش از اين را دارند؛ ولى همانا آنان را به كمتر از توانشان تكليف نمود.

مردم به هر آنچه راحت باشد، علاقه دارند و از آن راضى خواهند بود و از هر آنچه سخت باشد، گريزان‌اند و ناراضى خواهند بود. به نظر مى‌رسد آنچه در اين ميان مشكل‌زاست، ماهيت دين نيست؛ يا ناآگاهى از حقيقت دين و داشتن تصويرى نادرست از آن است، يا روش ديندارى مردم است و يا شيوه ابلاغ و معرّفى دين. شيوه ابلاغ را در آينده بحث خواهيم كرد. آنچه اين جا بايد بدان پرداخت، شناخت دين و شيوه صحيح ديندارى است. شناخت ما از دين بايد مطابق با حقيقت آن باشد كه بخش مهم آن به شيوه ابلاغ نيز برمى‌گردد. از اين رو، هم خود فرد بايد نسبت به شناخت واقعيت دين تلاش كند و هم كسانى كه رسالت ابلاغ دين را به عهده دارند، بايد در ارائه چهره واقعى دين، درست عمل كنند.

[١٥٣٤]. التوحيد، ص ٣٥٢، ح ١٩؛ بحار الأنوار، ج ٥، ص ٣٨، ح ٥٧. نيز، ر. ك: التوحيد، ص ٣٥٢، ح ٢١ و ص ٣٤٥، ح ٢ و ص ٣٤٧، ح ٦.

[١٥٣٥]. المحاسن، ص ٢٩٦، ح ٤٦٥. نيز، ر. ك: الخصال، ج ٢، ص ٥٣١، ح ٩؛ تهذيب الأحكام، ج ٤، ص ١٥٤، ح ٤٢٦.