الگوى اسلامى شادكامى با رويكرد روان شناسى مثبت گرا - پسنديده، عباس - الصفحة ٣٢٧ - روش صحيح منطق «قناعت»

كانَ أميرُ المُؤمِنينَ (ع) كثيراً ما يقولُ: اعلَموا عِلماً يقيناً أنَّ اللَّهَ عزّ وجلّ لَم يجعَل لِلعَبدِ وإنِ اشتَدَّ جَهدُهُ وعَظُمَت حيلَتُهُ وكثُرَت مُكابَدَتُهُ أن يسبِقَ ما سُمِّى لَهُ فِى الذِّكرِ الحَكيمِ، ولَم يحُل مِنَ العَبدِ فى ضَعفِهِ وقِلَّةِ حيلَتِهِ أن يبلُغَ ما سُمِّى لَهُ فِى الذِّكرِ الحَكيمِ. أيهَا النّاسُ إنَّهُ لَن يزدادَ امرُؤٌ نَقيراً بِحِذقِهِ ولَم ينتَقِصِ امرُؤٌ نَقيراً لِحُمقِهِ. فَالعالِمُ لِهذَا العامِلُ بِهِ أعظَمُ النّاسِ راحَةً فى مَنفَعَتِهِ، وَالعالِمُ لِهذَا التّارِك لَهُ أعظَمُ النّاسِ شُغُلًا فى مَضَرَّتِهِ.[١١٩٣]

امير المؤمنين (ع) اين جمله را بسيار مى‌گفت: به يقين بدانيد كه خداوند- عزّ وجلّ- براى كسى كه به جِد، تلاش مى‌كند و شگردهاى فراوان دارد و زحمت فراوان مى‌كشد، اين امكان را قرار نداده كه از آنچه در لوح محفوظ براى او در نظر گرفته شده، پيشى بگيرد و مانع نشده تا بنده‌اى كه ناتوان و كم‌چاره است، به آنچه براى او در لوح محفوظ در نظر گرفته شده، برسد. اى مردم! ذرّه‌اى به رزق كسى به خاطر هوشمندى‌اش افزوده نمى‌شود و ذرّه‌اى از رزق كسى به خاطر نادانى‌اش كاسته نمى‌شود. پس كسى كه به اين نكته آگاه باشد و به آن عمل كند، آسوده‌ترين مردم است و كسى كه اين را بداند و به آن عمل نكند، گرفتارترين مردم خواهد بود.

بنا بر اين، در كنار تلاش و اعتماد به خدا، براى كسب رضامندى، به احساس بسندگى نيز نيازمنديم. اگر فردى تلاش خود را مى‌كند، روزى تقدير شده‌اش بى‌ترديد نصيب او خواهد شد و بى‌ترديد، چيزى نمى‌تواند بر آن بيفزايد. اين يك واقعيت است. بنا بر اين، چيزى كه بايد به اين مجموعه اضافه شود تا رضامندى به دست آيد، رضايت به مقدارى است كه خداوند نصيب انسان مى‌كند. اين چيزى است كه در ادبيات دين از آن به عنوان «قناعت» ياد مى‌شود. قناعت، يعنى راضى بودن به مقدارى كه به تشخيص خداوند براى آن مقطع كفايت مى‌كند.

پيامبر خدا (ص) به ابوذر فرمود:

يا أبا ذَرٍّ، استَغنِ بِغَناءِ اللهِ يغنِك اللّهُ. فَقُلتُ: وما هُوَ يا رَسولَ اللهِ؟ فَقالَ: غَداءُ يومٍ وعَشاءُ لَيلَةٍ، فَمَن قَنِعَ بِما رَزَقَهُ اللّه فَهُوَ أغنَى النّاسِ.[١١٩٤]

«اى ابوذر! به توانگرى‌اى كه خدا به تو مى‌دهد، توانگر شو». ابوذر گفت: اى پيامبر خدا! آن چيست؟

پيامبر (ص) فرمود: «صبحانه يك روز و شام يك شب؛ پس هر كه به آنچه خدا روزى‌اش نموده، قناعت ورزد، توانگرترينِ مردم است».

امام على (ع) قناعت به كفاف را مايه آسايش روحى فرد مى‌داند و مى‌فرمايد:

[١١٩٣]. الكافى، ج ٥، ص ٨١، ح ٩؛ تهذيب الأحكام، ج ٦، ص ٣٢٢، ح ٤؛ نهج البلاغة، حكمت ٢٧٣.

[١١٩٤]. الأمالى، طوسى، ص ٥٣٦، ح ١١٦٢؛ بحار الأنوار، ج ٧٧، ص ٨٨.