نشانه نگون‌بختى است. بررسى زندگى افرادى همچون پيامبر (ص) و ديگر اولياى دين، اين تصوّر باطل را مى‌زدايد؛ چون انسان مى‌بيند كسانى هم كه برترين انسان‌ها بوده‌اند، از زندگى‌هاى معمولى و بلكه سخت، برخوردار بوده‌اند و بدين‌سان، آرام مى‌گيرد و از آن احساس ناخوشايند و آن تصوّر نادرست، دور مى‌گردد.

جالب اين كه در برخى روايات، به نقش اين مقايسه در شكرگزارى تصريح شده است. سپاس‌گزارى، متوقّف بر نعمت‌شناسى است. مقايسه صعودى، نعمت‌ها را ناچيز مى‌شمرد و لذا ناسپاسى را هم به دنبال دارد؛ امّا مقايسه نزولى، چون نعمت‌ها را آشكار مى‌سازد، موجب سپاس‌گزارى مى‌گردد. به همين جهت، امام على (ع) مى‌فرمايد:

وأكثِر أن تَنظُرَ إلى مَن فُضِّلتَ عَلَيهِ فَإِنَّ ذلِك مِن أبوابِ الشُّكرِ.[١٠٨٦]

و به كسانى كه بر آنها برترى داده شده‌اى، بسيار نگاه كن كه اين، از دروازه‌هاى شكر است.

نكته جالب‌تر اين كه اين اقدام، موجب افزايش نعمت مى شود و از اين طريق، بر گستره رضامندى مى‌افزايد. خداوند متعال در قرآن كريم، راه افزايش نعمت را سپاس‌گزارى از نعمت‌هاى موجود مى‌داند.[١٠٨٧] بر همين اساس، امام على (ع) مى‌فرمايد:

وَانظُر إلى مَن هُوَ دونَك فَتَكونَ لِأَنعُمِ اللهِ شاكراً ولِمَزيدِهِ مُستَوجِباً ولِجودِهِ ساكناً.[١٠٨٨]

و به كسى كه پايين‌دست توست نگاه كن، تا سپاس‌گزار نعمت‌هاى خدا باشى و شايسته افزايش او گردى و ساكن بخشش او شوى.

پيامبر (ص)، در روايتى صبر را نيز به آثار مقايسه نزولى اضافه مى‌كند و مى‌فرمايد:

مَن نَظَرَ ... فى دُنياهُ إلى مَن هُوَ دونَهُ فَحَمِدَ اللَّهَ عَلى ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ عَلَيهِ، كتَبَهُ اللَّهُ شاكراً

صابِراً.[١٠٨٩]

كسى كه ... در دنياى خود به پايين‌تر از خود بنگرد و خدا را به خاطر برترى‌هايى كه به او داده، ستايش كند، خداوند، او را سپاس‌گزار و بردبار مى‌نويسد.

وقتى انسان، زندگى‌هاى پايين‌تر را ببيند، از يك سو به آنچه دارد آگاهى مى‌يابد و به سپاس و ستايش خدا مى‌پردازد و از سوى ديگر، متوجّه مى‌شود كه زندگى او آن قدر هم سخت و غير قابل‌

[١٠٨٦]. نهج البلاغة، نامه ٦٩؛ غرر الحكم، ح ٦١٥٨.

[١٠٨٧].\i( لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ)\E( سوره ابراهيم، آيه ٧).

[١٠٨٨]. مستدرك الوسائل، ج ٨، ص ٣٣٧.

[١٠٨٩]. سنن الترمذى، ج ٤، ص ٧٤.