اصول فقه شيعه

جلد دوم

امر دهم صحيح و اعمّ

مقدّمات بحث صحيح و اعمّ

مقدّمه اوّل عنوان بحث در صحيح و اعم

مقدّمه دوّم معناى صحت و فساد

نظريه مرحوم آخوند

مقدّمه سوّم كلّى بودن معناى الفاظ عبادات

تصوير محل نزاع با توجه به مقدمه سوّم

مقدّمه چهارم آيا بين صحت، در مقام تسميه و استعمال با صحت در مقام خارج فرق وجود دارد؟

اقوال در ارتباط با دخول شرايط در بحث صحيح و اعمّ

1- نظريه مرحوم آخوند

2- نظريه شيخ انصارى رحمه الله

3- نظريه محقّق نائينى رحمه الله

مقدّمه پنجم لزوم و عدم لزوم تصوير جامع

در رابطه با تصوير جامع، دو نظريه وجود دارد

1- نظريه مرحوم آخوند

2- نظريه مرحوم نائينى

شرايط جامع

شرط اوّل (مقدوريت)

شرط دوّم (تحقّق جامع با قطع نظر از عنوان امر)

شرط سوّم (بساطت جامع)

تصوير قدر جامع نزد صحيحى

1- كلام مرحوم آخوند

2- كلام محقق عراقى رحمه الله

3- كلام محقق اصفهانى رحمه الله

4- كلام مرحوم آيت اللَّه بروجردى

5- كلام امام خمينى «دام ظلّه»

ما چه نيازى به قدر جامع داريم؟

نظريه اوّل

نظريه دوّم

آيا براى صحيحى، تصوير جامع استحاله دارد؟

ثمره نزاع بين صحيحى و اعمى

نظريه اوّل فرق در دوران بين اقلّ و اكثر ارتباطى

كلام مرحوم آخوند

كلام مرحوم نائينى

كلام امام خمينى «دام ظلّه»

نظريه دوّم در ارتباط با ثمره بحث صحيح و اعم

اشكالات بر ثمره دوّم

صحيح و اعم در باب عبادات

ادلّه قائلين به وضع الفاظ عبادات براى صحيح

دليل اوّل (تبادر)

بررسى اشكال

دليل دوّم صحيحى (روايات)

روايات دسته اوّل

تقريب اوّل (كلام مرحوم آخوند)

تقريب دوّم

روايات دسته دوّم

تقريب استدلال به اين دسته از روايات

اشكال به كلام مرحوم آخوند

دليل سوّم صحيحى

ادلّه قائلين به وضع الفاظ عبادات براى اعمّ

دليل اوّل

دليل دوّم (حديث «لا تعاد»)

دليل سوّم (حديث «بُني الإسلام»)

دليل چهارم اعمّى (حديث «دعي الصلاة أيّام أقرائك»)

دليل پنجم اعمّى (مسأله نذر ترك صلاة در حمّام)

بررسى دليل پنجم اعمّى

بحث اوّل اشكالات دليل پنجم اعمّى

بحث دوّم با قطع نظر از مباحث مربوط به صحيح و اعمّ آيا مسأله نذر در اينجا چگونه حل مى شود؟

جمع بندى مباحث مطرح شده در مسأله نذر

بررسى ادلّه طرفين (صحيحى و اعمى)

صحيح و اعم در باب معاملات

تحرير محلّ نزاع

دو نظريه در اين باب

1- نظريه مرحوم آخوند

2- نظريه امام خمينى «دام ظلّه»

بررسى كلام امام خمينى «دام ظلّه»

تحقيق در ارتباط با موضوع له الفاظ معاملات

ثمره بحث صحيح و اعمّ در باب معاملات

آيا بين صحت معامله نزد عقلاء با صحت آن نزد شارع، ملازمه وجود دارد؟

اگر عناوين معاملات، براى مسبّبات وضع شده باشند آيا مى توان به اطلاق (أحلّ اللَّه البيع) تمسك كرد؟

كلام محقق نائينى

امر يازدهم اشتراك لفظى

آيا اشتراك لفظى تحقّق دارد؟

نظريه اوّل

اشكالات مرحوم آخوند بر دليل فوق

نظريه دوّم

دليل اوّل

دليل دوّم و سوّم

تحقيق در ارتباط با اشتراك لفظى

منشأ تحقّق اشتراك لفظى

راه اوّل براى تحقّق اشتراك لفظى

راه دوّم براى تحقّق اشتراك لفظى

راه سوّم براى تحقّق اشتراك لفظى

آيا در قرآن كريم اشتراك لفظى تحقّق دارد؟

كلام مرحوم آخوند

پاسخ كلام فوق

امر دوازدهم استعمال لفظ مشترك در اكثر از معنا

تحرير محلّ بحث

مرحله اوّل آيا استعمال لفظ در اكثر از معنا ممكن است؟

نظريه مرحوم آخوند

نظريه مرحوم محقّق نائينى

نظريه سوّم

مرحله دوّم آيا استعمال لفظ در اكثر از معنا از نظر لغت جايز است؟

كلام محقّق قمى رحمه الله

نظريه صاحب معالم رحمه الله در مورد مفرد

بررسى كلام صاحب معالم رحمه الله

نظريه صاحب معالم رحمه الله در مورد تثنيه و جمع

استعمال لفظ در اكثر از معنا در قرآن كريم

امر سيزدهم مشتق

عنوان بحث

مقدمات بحث مشتق

مقدّمه اوّل آيا بحث مشتق، يك مسأله عقلى است يا لغوى؟

كلام محقّق نائينى رحمه الله

مقدّمه دوّم كدام يك از عناوين در محلّ بحث داخل و كدام يك خارج است؟

بحث در ارتباط با حيثيت اوّل

بحث در ارتباط با حيثيت دوّم

نظريه صاحب فصول رحمه الله

دليل اوّل

دليل دوّم

پاسخ دليل اوّل و دوّم صاحب فصول رحمه الله

دليل سوّم صاحب فصول رحمه الله

دخول عناوين ديگر در محلّ نزاع

بحث در ارتباط با حرمت صغيره

بحث در ارتباط با حرمت كبيره اولى

نظريه بعض الأعاظم

نظريه صاحب جواهر رحمه الله

مقدّمه سوم اشكال در مورد اسم زمان

راه حلّ اوّل راه حلّ مرحوم آخوند

راه حلّ دوّم راه حلّ آيت اللَّه بروجردى رحمه الله و آيت اللَّه خويى

راه حلّ سوّم

بررسى راه حلّ سوّم

راه حلّ چهارم

مقدّمه چهارم مواد مشتقات عبارت از چيست؟

نظريه اوّل و دوم نظريه بصريين و كوفيين

نظريه سوم نظريه محقّقين از متأخّرين

اشكال بر كلام محقّقين از متأخرين

آيا فعل بر زمان دلالت مى كند؟

كلام مشهور نحويين

اشكال مرحوم آخوند بر مشهور نحويين

آيا هيئات افعال داراى معناى اسمى است يا معناى حرفى؟

تحقيق در ارتباط با معناى هيئت

معناى هيئت فعل ماضى

فرق ميان هيئت ماضى و هيئت مضارع

تفاوت ميان فعل و حرف

كلام امام خمينى رحمه الله در ارتباط با تعدّد وضع در فعل ماضى لازم و فعل ماضى متعدّى

مباحثى در ارتباط با فعل مضارع

بحث اوّل آيا فعل مضارع، بر زمان حال و استقبال دلالت مى كند؟

نظريه مرحوم نائينى

بحث دوّم آيا دلالت فعل مضارع بر حال و استقبال، به نحو اشتراك لفظى است يا به نحو اشتراك معنوى و يا احتمال ديگرى در كار است؟

1- نظريه مرحوم آخوند

2- نظريه امام خمينى رحمه الله

3- نظريه مختار

مقدّمه پنجم اختلاف مبادى مشتقات

كلام آخوند

بررسى كلام مرحوم آخوند

اشكال در اسم مكان و اسم آلت

كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

بررسى كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

كلام بعضى از بزرگان

حلّ اشكال در اسم آلت

حل اشكال در اسم مكان

كلام مرحوم نائينى در ارتباط با اسم مفعول

پاسخ كلام مرحوم نائينى

حلّ اشكال در مسأله تاجر

مقدّمه ششم تحقيق پيرامون معناى مشتق

مقدّمه

كلام مرحوم آخوند

رجوع به اصل بحث

اشكال در مورد مشتقاتى چون «معدوم» و «ممتنع»

1- راه حلّ محقّق اصفهانى رحمه الله

2- راه حلّ امام خمينى رحمه الله

3- راه حلّ ديگر

مقدّمه هفتم رجوع به اصل در مسأله مشتق

كلام مرحوم آخوند

اشكالات كلام مرحوم آخوند

اقوال در ارتباط با مشتق

دو قول اصلى

1- نظريّه مرحوم آخوند

2- نظريّه وضع مشتق براى اعم

ادلّه قائلين به وضع مشتق براى اعم

دليل اوّل تبادر

دليل دوّم مسأله اسم مفعول

پاسخ دليل دوّم

دليل سوّم قائلين به وضع براى اعم

جواب دليل سوّم

تنبيهات بحث مشتق

تنبيه اوّل آيا معناى مشتق، بسيط است يا مركّب؟

معناى بساطت و تركيب چيست؟

1- نظريّه مرحوم آخوند

2- نظريّه آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

بررسى نظريّه آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

كلام شارح مطالع

كلام محقّق شريف رحمه الله در حاشيه شرح مطالع

بررسى دليل محقق شريف رحمه الله

كلام مرحوم آخوند

بررسى كلام مرحوم آخوند

دليل مرحوم آخوند بر بساطت معناى مشتق

دليل ديگر بر بساطت معناى مشتق

تحقيق در ارتباط با بساطت و تركيب در معناى مشتق

اشكالى بر كلام آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

تنبيه دوّم چه فرقى بين مشتق و مبدأ وجود دارد؟

تفسير صاحب فصول رحمه الله از كلام فلاسفه

اعتراض مرحوم آخوند به صاحب فصول رحمه الله و تفسير ايشان از كلام فلاسفه

اعتراض محقّق اصفهانى رحمه الله بر مرحوم آخوند و تفسير ايشان از كلام فلاسفه

نتيجه كلمات بزرگان در تفسير كلام فلاسفه

بررسى كلمات بزرگان در تفسير كلام فلاسفه

تنبيه سوّم ملاك حمل در قضاياى حمليّه چيست؟

بررسى كلام مرحوم آخوند

كلام امام خمينى رحمه الله

تنبيه چهارم و پنجم مغايرت و اتحاد بين مبدأ و ذات

جهت اوّل (كيفيت تغاير بين ذات و مبدأ)

1- نظريّه مرحوم آخوند

2- نظريّه صاحب فصول رحمه الله

جهت دوّم (كيفيت وجود اتحاد بين ذات و مبدأ)

نظريّه اوّل نظريّه اشاعره

بررسى نظريّه اشاعره

نظريّه دوّم

بررسى نظريّه دوّم

نظريّه سوّم نظريّه صاحب فصول رحمه الله

پاسخ مرحوم آخوند به صاحب فصول رحمه الله

پاسخ امام خمينى رحمه الله به مرحوم آخوند

نظريّه چهارم نظريّه مرحوم آخوند

نظريّه پنجم نظريّه امام خمينى رحمه الله و آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

بررسى كلام امام خمينى رحمه الله و آيت اللَّه خويى «دام ظلّه»

تنبيه ششم

اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٥٥ - اقوال در ارتباط با مشتق

اقوال در ارتباط با مشتق‌

پس از طرح مقدمات بحث مشتق، به بحث در ارتباط با اصل مسأله مشتق مى‌پردازيم: مرحوم آخوند در ارتباط با اقوالى كه در مورد مشتق مطرح است مى‌فرمايد: اين مسئله، در ابتداى طرحش و در زمان قديم داراى دو قول بوده و تقريباً يكى از مسائل مورد اختلاف ميان اشاعره و معتزله بوده است. اشاعره قائل شده‌اند: مشتق، حقيقت در خصوص متلبّس به مبدأ است. ولى معتزله قول به اعم را اختيار كرده و مشتق را حقيقت در اعم از متلبّس و منقضى مى‌دانند. ولى به مرور زمان، اقوال متعدّد و تفصيلهاى گوناگونى در مسئله پيدا شده كه شايد به شش قول برسد. [١] اين اقوال همراه با ادلّه آنها در كتابهاى مفصّل اصولى- مانند فصول و قوانين و ...- مطرح شده است و خود صاحبان اين كتابها هم از قائلين به بعضى از اين تفاصيل بوده‌اند، مثلًا صاحب فصول رحمه الله بين لازم و متعدّى فرق گذاشته و

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٦٨ و ٦٩