اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥٠٧ - دليل ديگر بر بساطت معناى مشتق

حالى كه وقتى انسان با وجدانش برخورد كند هيچ‌گونه تكرّر موصوف در اينجا نمى‌بينيد. بنابراين دليل مرحوم آخوند نيز- مانند دليل محقّق شريف رحمه الله- نتوانست بساطت معناى مشتق را ثابت كند.

دليل ديگر بر بساطت معناى مشتق:

ادلّه ديگرى نيز در اين زمينه مطرح شده كه همه آنها ناتمام است: يكى از ادلّه‌اى كه ذكر شده اين است كه اگر ما مفهوم ذات و مفهوم شى‌ء را در مشتق اخذ كنيم، بدون شك، علاوه بر ذات، مبدأ و اتّصاف ذات به مبدأ [١] در معناى مشتق دخالت دارند. قائل مى‌گويد: اگر نسبت بين ذات و مبدأ، در معناى مشتق دخالت داشته باشد، لازم مى‌آيد كه در قضيّه «الإنسان ضاحك» دو نسبت در عرض هم تحقّق پيدا كند. يكى آن نسبتى است كه در بطن مشتق اخذ شده و ديگرى نسبتى است كه قضيّه حمليّه اقتضاى آن را دارد. در حالى كه ما مى‌بينيم در قضيّه «الإنسان ضاحك» بيش از يك نسبت وجود ندارد و آن نسبتى است كه در قضيّه حمليّه وجود دارد. از اينجا كشف مى‌كنيم كه مفهوم شى‌ء، در معناى مشتق دخالت ندارد تا ما محتاج شويم نسبتى هم در آنجا تشكيل دهيم. [٢] پاسخ دليل اخير: به‌نظر ما بطلان اين دليل واضح است، زيرا: اوّلًا: نسبتى كه در محمول- يعنى مشتق- وجود دارد، نسبت غير تامّه است.

درحالى‌كه نسبت در قضيّه حمليّه، نسبت تامّه است. حتّى اگر جمله‌اى به عنوان خبر قرار

[١]- روشن است كه نمى‌توان گفت: معناى مشتق، عبارت از شى‌ء و مبدأ است بلكه بايد شى‌ء متلبّس به مبدأ باشد و ارتباطى بين آن دو برقرار باشد.

[٢]- رجوع شود به: أجود التقريرات، ج ١، ص ٦٨