اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٤٥ - ٣- راه حلّ ديگر

نيست. مثلًا اگر ما به نحو سالبه محصّله گفتيم: «زيد ليس بقائم»، اين هم مى‌سازد با اين كه زيد، وجود داشته باشد و قائم نباشد و با اين كه اصلًا زيد، وجود نداشته باشد تا بخواهد قائم باشد يا نباشد يعنى سالبه به انتفاء موضوع باشد. بنابراين اگر بگوييم: «زيد معدوم» به معناى «زيد ليس بموجود» است، صورت قضيّه تغيير كرده و به صورت قضيّه سالبه در مى‌آيد. سالبه‌اى كه با انتفاء موضوع هم سازگار است، در اين صورت ديگر قاعده «ثبوت شي‌ء لشي‌ء فرع ثبوت المثبَت له» جريان ندارد. گفته نشود: «زيدٌ موجودٌ، باطنش زيدٌ ليس بمعدومٍ است»، زيرا موجود، واقعيت و حقيقت است. اين غير از جايى است كه بين دو وجود، تضادّ ثابت باشد. ممكن است در مورد جسم سياه گفته شود: ليس بأبيض و در مورد جسم سفيد گفته شود: ليس بأسود.

هر دو درست است زيرا مسأله تضاد بين دو وجود مطرح است و هر دو وجود، وجود واقعى هستند ولى در مسأله موجود و معدوم و مسأله ممكن و ممتنع نمى‌توان اين حرف را زد. [١] به‌نظر مى‌رسد راه حلّى كه امام خمينى رحمه الله بيان فرمود بهتر از راه‌حلّى است كه مرحوم اصفهانى به تبعيّت از صدر المتألّهين رحمه الله ارائه فرموده است.

٣- راه حلّ ديگر

ممكن است در اينجا مطلب ديگرى بگوييم و آن اين است كه مگر قاعده «ثبوت شي‌ء لشي‌ء فرع ثبوت المثبَت له» وحى منزل است؟ اين قاعده در جايى جريان دارد كه محمول، يك واقعيّت و حقيقتى باشد، اين كه مى‌گوييد: «ثبوت شي‌ء لشي‌ء» يعنى اگر يك واقعيت و حقيقتى بخواهد براى حقيقت ديگرى ثابت شود، اين نياز به ثبوت مثبت له دارد ولى جائى كه محمول، يك حقيقت و واقعيت نباشد اين‌گونه‌

[١]- مناهج الوصول إلى علم الاصول، ج ١، ص ٢١١ و ٢١٢ و تهذيب الاصول، ج ١، ص ١١٢.