مى‌شود كه با وجود اين كه فعل، واحد است، هم مى‌توان آن را به شخص نسبت داد و هم به خداوند متعال. در آيه شريفه (و لكنّ اللَّه رمى) [١] خداوند «رمى» را به خودش نسبت مى‌دهد. حال بحث اين است كه آيا وقتى «رؤيت» هم به نفس انسان نسبت داده مى‌شود و هم به چشم، آيا وجداناً انسان در آنِ واحد نمى‌تواند دو نفر را ببيند؟ آيا نمى‌تواند دو چيز را ببيند؟ اگر شما گفتيد: «من در كوچه دو نفر را ديدم كه مشغول قدم زدن بودند» آيا حتماً بايد يك تقدّم و تأخّرى در كار باشد؟ خير، با وجود اين كه «رؤيت» يكى است ولى «مرئى» تعدد دارد. نفس انسانى به‌واسطه سعه و تجرّدى كه داراست، در آنِ واحد مى‌تواند دو نفر را ببيند، بلكه مى‌تواند بيش از دو نفر را هم ببيند. اين‌طور نيست كه گفته شود: «حالا كه دو نفرند بايد دو رؤيت در كار باشد، چون معنا ندارد دو رؤيت در يك زمان واقع شود بلكه بايد تقدّم و تأخّرى در كار باشد» وجداناً مسئله اين‌طور نيست. رؤيت با اين كه عمل نفس است و با اين كه «مرئى» متعدّد است و لازمه آن اين است كه رؤيت هم متعدّد باشد ولى با ملاحظه سعه‌اى كه در نفس وجود دارد، اين معنا در آنِ واحد در نفس تحقّق پيدا مى‌كند. [٢] جواب دوّم: انسان ممكن است در آنِ واحد يك چيز را ببيند و صدايى را هم بشنود يعنى هم از چشم استفاده كند و هم از گوش. و يا مثلًا ممكن است در عين اين كه چيزى را لمس مى‌كند به‌وسيله قوه سامعه هم چيزى را بشنود، روشن است كه شنيدن، ديدن، لمس و ... فعل نفس مى‌باشند و براى نفس ممكن است كه در آنِ واحد هم شنيدن را انجام دهد و هم ديدن را، يا هم ديدن را انجام دهد هم لمس كردن را.

به‌همين‌جهت شما اين گونه افعال را به نفس نسبت داده و مى‌گوييد: ديدم، شنيدم، لمس كردم و اين اسناد، بدون ترديد اسناد حقيقى است. از اينجا كشف مى‌كنيم كه نفس انسان داراى عالَم مخصوصى است و به علّت تجرّد، از يك گستردگى خاصّى برخوردار است و مثل جسم نيست كه داراى محدوديت بوده و از بسيارى از امور

[١]- الأنفال: ١٧

[٢]- رساله طلب و اراده، ص ٧٢- ٧٤، (فصل: فى بيان مذهب الحقّ و هو الأمر بين الأمرين).