اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥٤٢ - ٢- نظريّه صاحب فصول رحمه الله

خداوند عينيّت دارد، يعنى اين‌طور نيست كه علم، قدرت و حيات، زائد بر ذات خداوند باشد، بلكه برطبق مذهب اماميّه، در اين صفات جماليه، عينيّت تحقّق دارد، يعنى علم، عين ذات خداوند است. قدرت، عين ذات خداوند است. در حالى كه در مورد زيد و امثال زيد، مسئله به اين صورت نيست. اگرچه زيد، متلبّس به علم شود ولى علم با ذات او عينيّت ندارد بلكه زائد بر ذات است. اين فرق را ما از خارج مى‌دانيم، آيا اين فرق در دو جمله «اللَّه تعالى عالم» و «زيد عالم» تفاوتى ايجاد مى‌كند؟ مرحوم آخوند مى‌فرمايد: خير، تفاوتى ايجاد نمى‌كند، زيرا درست است كه علم- از نظر واقعيت- عين ذات خداوند است ولى از نظر مفهوم، اين‌گونه نيست و مفهوم علم با مفهوم اللَّه مغايرت دارد، لذا ما وقتى كلمه «علم» را مى‌شنويم، هيچ انتقالى به «اللَّه» پيدا نمى‌كنيم و وقتى كلمه «اللَّه» را مى‌شنويم، هيچ انتقالى به «علم» پيدا نمى‌كنيم. و ملاك در اطلاق عالم، همين مغايرت مفهومى است، در اين صورت، فرقى ميان «اللَّه تعالى عالم» با «زيد عالم» وجود ندارد. همان‌طور كه بين «زيد» و «علم»، مغايرت مفهومى تحقّق دارد، بين «اللَّه» و «علم» نيز يك چنين مغايرتى وجود دارد و همين مغايرت، در اطلاق عالم و جرى عالم بر خداوند و بر زيد به نحو واحد كفايت مى‌كند. [١]

٢- نظريّه صاحب فصول رحمه الله‌

صاحب فصول رحمه الله خيال كرده آن مغايرتى كه بين مبدأ و ذات معتبر است، مغايرت واقعى است لذا ملاحظه كرده كه اين مغايرت واقعى در «زيدٌ عالمٌ» وجود دارد ولى در مورد «اللَّه تعالى عالم» وجود ندارد، زيرا علم، عين ذات خداوند است، براى فرار از اين اشكال ملتزم شده كه «عالم» به صورت مجاز در مورد خداوند بكار برده مى‌شود و اگر كسى بگويد: «مجاز در مورد خداوند معنا ندارد»، صاحب فصول رحمه الله مسأله نقل را به‌

[١]- كفاية الاصول، ج ١ ص ٨٥