معتقد بود هميشه كلّىِ اسد در معناى حقيقى خودش- يعنى حيوان مفترس- استعمال مى‌شود ولى حيوان مفترس داراى دو نوع مصداق است: يك افراد حقيقيه واقعيه دارد و آن عبارت است از حيوانهاى مفترسى كه در جنگلها هستند. و يك افراد ادعائيه هم دارد كه عبارت از مردان شجاع مى‌باشند. در اينجا نيز نفى حقيقت، گاهى به‌صورت حقيقى و واقعى است، مثل «لا صلاة إلّا بفاتحة الكتاب» و گاهى به نحو ادّعا و مجاز است، مثل «لا صلاة لجار المسجد إلّا في المسجد» كه در اينجا اگرچه ماهيت به‌صورت حقيقى نفى نشده است ولى ما ادّعا كرده‌ايم كه ماهيت، نفى شده است. شاهدش اين است كه اگر ما بخواهيم در اينجا چيزى مانند «كاملة» در تقدير بگيريم، ارزش كلام از بين مى‌رود. آيا روى جنبه ادبى از نظر نحوه القاء كلام، اين «لا صلاة لجار المسجد إلّا في المسجد» مى‌خواهد بگويد: «كمال صلاة جار المسجد أن تقع في المسجد»؟ آيا مى‌خواهد يك چنين مطلب سطحى را بيان كند؟ يا اين كه مى‌خواهد مطلب لطيفى را بيان كند. مى‌خواهد بفرمايد: ارتباط همسايه مسجد با مسجد، بايد آن‌قدر قوى باشد كه اگر نمازش را در مسجد نخواند اين نماز نيست، البته نه به‌صورت حقيقت بلكه به‌صورت ادعا مى‌خواهد، ارزش را بالا ببرد و الّا از اوّل مى‌گفت: «كمال صلاة جار المسجد أن تقع في المسجد». همان‌طورى‌كه در رجل شجاع، ما مى‌توانستيم بگويم: زيد كثير الشجاعة، امّا كثير الشجاعة كجا و اطلاق اسم اسد بر زيد- هرچند از روى ادعا- كجا؟ [١]

اشكال به كلام مرحوم آخوند

ما هم قبول داريم كه نفى حقيقت بر دو صورت است: گاهى به‌صورت حقيقت و گاهى به صورت ادّعا و نيز قبول داريم كه نفى حقيقت در «لا صلاة لجار المسجد إلا في المسجد» به نحو ادّعاست. اين مطلب هم مورد قبول صحيحى و هم مورد قبول اعمّى است. ولى بحث روى «لا صلاة إلّا بفاتحة الكتاب» است. شما معتقديد: اين نفى حقيقت، به نحو حقيقت است. دليل بر اين مدّعا چيست؟ ممكن است اعمّى بگويد: نفى حقيقت، در اينجا هم به نحو ادّعاست. بله، اگر ما با قطع‌نظر از اين روايت، از خارج ثابت كنيم كه كلمه صلاة، براى ماهيت صلاة صحيحه وضع شده و عنوان صحّت، در ماهيت و مسمّى‌ دخالت دارد، نفى حقيقت در «لا صلاة إلّا بفاتحة الكتاب» به نحو حقيقت خواهد بود، ولى فرض اين است كه ما اين مطلب را از خارج ثابت نكرده‌ايم. ما هنوز مردّديم و چشم به ادلّه دوخته‌ايم مى‌خواهيم به نفس همين عبارت، دليلى براى قول صحيحى پيدا كنيم. حال ما مقابل «لا صلاة إلّا بفاتحة الكتاب» قرار گرفته‌ايم، مى‌دانيم نفى حقيقت است ولى نمى‌دانيم آيا به نحو حقيقت است يا به نحو مجاز؟ اگر به نحو حقيقت باشد، استدلال تمام است ولى اگر به نحو ادّعا باشد استدلال تمام نيست. آن‌وقت چه چيز دلالت كرده بر اين كه اين نفى حقيقت، به نحو حقيقت است؟ ممكن است جواب بدهيد: [٢] اگرچه سكّاكى مى‌گويد: «در مثل «رأيت أسداً»، اگر رجل شجاع را اراده كنيد، كلمه اسد در رجل شجاع استعمال نشده بلكه در معناى خودش استعمال شده و رجل شجاع به عنوان يك فرد ادّعايى است». ولى بنا بر همين مبنا، اگر فرض كنيم سكّاكى در اينجا نشسته و كسى از در وارد شد و گفت: «رأيت أسداً»، و قرينه‌اى اقامه نكرد، آيا سكّاكى- با توجه به تمام حرفهايى كه در باب استعاره دارد- اين جمله را چگونه معنا مى‌كند؟ به‌طور مسلّم مى‌گويد: مراد، فرد حقيقى اسد- يعنى حيوان مفترس- است. زيرا سكّاكى در اينجا اصالة الحقيقة را- به همين كيفيت كه گفتيم- جارى مى‌كند نه اصالة الحقيقة به‌معناى استعمال لفظ در ما وضع له.

چون هر دو، استعمال لفظ در ما وضع له مى‌باشند، اصالة الحقيقة، به اين معنا كه مراد

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٤٥ و ٤٦

[٢]- اين نكته‌اى است كه در جواب كلام سكّاكى، همه جا به كار مى‌آيد.