اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥١٨ - اعتراض محقّق اصفهانى رحمه الله بر مرحوم آخوند و تفسير ايشان از كلام فلاسفه

داشته باشد. مرحوم آخوند- سپس مى‌فرمايد: «كلام اهل معقول نيز به همين مطلب برمى‌گردد» يعنى فلاسفه كه فرموده‌اند: «فرق بين مشتق و مبدأ در «لا بشرط» و «بشرط لا» بودن است» مقصودشان «بشرط لا» و «لا بشرط» به حسب واقعيّت است نه به حسب اعتبار. و اين كلام فلاسفه، هيچ ارتباطى به مسأله اعتبار ندارد. «لا بشرط» بودن عالِم، يك واقعيّت است، هرچند هيچ اعتبارى در اين زمينه نباشد و «بشرط لا» بودن علم، نيز يك واقعيّت است اگرچه هيچ اعتبارى همراه آن نباشد. [١]

اعتراض محقّق اصفهانى رحمه الله بر مرحوم آخوند و تفسير ايشان از كلام فلاسفه‌

محقّق اصفهانى رحمه الله كلام مرحوم آخوند را مورد اعتراض قرار داده مى‌فرمايد: [٢]. «اتّفاقاً فلاسفه به كلمه اعتبار تصريح كرده‌اند مثلًا محقّق دوانى در حاشيه بر شرح تجريد قوشچى، [٣] به اين مطلب تصريح كرده است. ايشان در فرق بين مشتق و مبدأ، وقتى به كلمه مبدأ مى‌رسد مى‌گويد: مقصود ما از مبدأ، مبدأ حقيقى است نه مبدأ مشهورى كه اسم آن را مصدر مى‌گذاريد. خود مصدر، داراى يك نوع اشتقاق نحوى است. مراد ما همان مادّه حقيقى است كه در ضمن مشتقّات وجود دارد و فرق بين مشتق و مبدأ، به اعتبار است» ايشان (محقّق دوانى) سپس دليلى مشابه دليل محقّق شريف رحمه الله اقامه كرده بر اين مطلب كه نه مفهوم شى‌ء و ذات در مشتق نقش دارد و نه‌

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٨٣ و ٨٤

[٢]- كلمات محقّق اصفهانى رحمه الله در حاشيه بر كفاية، مضطرب است ولى در مجموع، از كلام ايشان اين مطلب استفاده مى‌شود.

[٣]- كتاب تجريد الاعتقاد داراى شروح متعدّدى است. يكى از اين شروح مربوط به قوشچى- كه از علماى اهل تسنّن است- مى‌باشد. اين شرح، كتاب بسيار دقيقى است كه در سابق در حوزه‌ها تدريس مى‌شده است ولى اكنون منسوخ شده و همان شرح تجريد- معروف به كشف المراد- مورد بحث قرار مى‌گيرد.