اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥١٤ - تنبيه دوّم چه فرقى بين مشتق و مبدأ وجود دارد؟

ولى به‌نظر ما مصداق شى‌ء خارج از معناى مشتق است زيرا دخول آن مستلزم اين است كه وضع در مشتق، عام و موضوع له خاص شود و كسى ملتزم به اين امر نشده است. امّا مفهوم شى‌ء- به عنوان عامش- در معناى مشتق دخالت دارد و يك معناى تركيبى است. حال بعضى ادّعا كرده‌اند كه بساطت معناى مشتق از امور واضحى است كه ترديدى در آن وجود ندارد ولى به‌نظر ما اين ادّعا، مثل بعضى ادّعاهاى اجماع است كه اعتبارى نداشته و حجّيتى در آنها نيست. تا اينجا بحث بساطت و تركيب به پايان رسيده و ثمره اين بحث از جهت علمى است و از ناحيه عملى ثمره‌اى برآن مترتّب نيست.

تنبيه دوّم: چه فرقى بين مشتق و مبدأ وجود دارد؟

اگرچه اين بحث در تنبيه اوّل نيز مورد اشاره قرار گرفت ولى مرحوم آخوند در تنبيه دوّم به‌طور مستقل آن را مورد بحث قرار داده است و جهت اين كه اين بحث را به صورت مستقل مطرح كرده و دنباله بحث اوّل قرار نداده اين است كه عدّه كثيرى از فلاسفه در مقام فرق بين مشتق و مبدأ گفته‌اند: «مشتق «لا بشرط» و مبدأ «بشرط لا» است» [١] و بين علماء بحث واقع شده كه مراد فلاسفه از اين جمله كوتاه چيست؟ صاحب فصول رحمه الله عبارت را به گونه‌اى معنا كرده و مرحوم آخوند به صاحب فصول رحمه الله اعتراض كرده و عبارت را به گونه ديگرى معنا كرده است. بعضى ديگر، معناى سوّمى براى عبارت ذكر كرده‌اند كه نه به كلام صاحب فصول رحمه الله و نه به كلام مرحوم آخوند رجوع مى‌كند. ما بايد اوّلًا كلمات اين بزرگان را بررسى كرده و ببينيم كدام‌يك با كلام فلاسفه منطبق است؟ و ثانياً ببينيم آيا اين كلام فلاسفه با معنايى كه‌

[١]- الشواهد الربوبية، ص ٤٣