اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٩٨ - نظريه اوّل و دوم نظريه بصريين و كوفيين

كوفيين و بصريين اختلاف شده است:

نظريه اوّل و دوم: نظريه بصريين و كوفيين‌

بصريين، مادّه را عبارت از مصدر مى‌دانند و اين جمله معروفى كه مى‌گويد:

«مصدر اصل كلام است» بر مبناى همين نظريه بصريين است. كوفيين معتقدند: ماده عبارت از فعل است. [١] اشكال بر نظريه كوفيين و نظريه بصريين: به هر دو نظريه فوق اشكال شده است كه مادّه عبارت از چيزى است كه در تمامى مشتقات، هم لفظ آن محفوظ باشد و هم معنايش و اين خصوصيت نه در مورد فعل وجود دارد و نه در مورد مصدر. توضيح: قاعدتاً كسانى كه مادّه را عبارت از فعل مى‌دانند، مقصودشان فعل ماضى است. فعل ماضى داراى يك هيئت خاص و يك معناى خاص است. هم خصوصيتى در لفظ آن- از نظر هيئت- وجود دارد و هم در معناى آن. حال اگر ما فعل را به عنوان مادّه مشتقات دانستيم آيا در فعل مضارع- كه مشتق از فعل ماضى است- خصوصيات فعل ماضى حفظ شده است؟ يكى از خصوصيات فعل ماضى، هيئت آن- مثل فَعَلَ- بود و اين خصوصيت در مضارع رعايت نشده است. خصوصيت ديگر فعل ماضى معناى آن مى‌باشد و اين هم در مضارع لحاظ نشده است. فعل ماضى- بنا بر مشهور- دلالت بر زمان گذشته مى‌كند، ضَرَبَ يعنى زد در زمان گذشته. آيا اين معنا با قيد تحقّق فعل در زمان گذشته، در فعل مضارع محفوظ است؟ خير، در ضَرَبَ، زدن در زمان گذشته تحقّق دارد ولى در فعل مضارع، زدن تحقّق ندارد اگر هم بخواهد تحقّق پيدا كند در زمان آينده تحقّق پيدا خواهد كرد. وقتى ضَرَبَ را نسبت به ضارب ملاحظه مى‌كنيم مى‌بينيم نه خصوصيات لفظى ضَرَبَ در ضارب وجود دارد- زيرا ضَرَبَ از نظر

[١]- الإنصاف في مسائل الخلاف، ج ١، ص ٢٣٥