اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٣٥ - نظريه صاحب معالم رحمه الله در مورد تثنيه و جمع

فرد از يك ماهيت يا مثلًا ده فرد از يك ماهيت است نه اين كه سه ماهيت يا ده ماهيت باشد. ولى اشكال دوّم ايشان فقط در باب تثنيه است و در باب جمع جريان ندارد، زيرا در باب تثنيه مى‌توان گفت: «معناى تثنيه، «دو تا، ليس إلّا» مى‌باشد» ولى در باب جمع نمى‌توانيم «ليس إلّا» داشته باشيم و بگوييم: «سه تا، ليس إلّا»، چون معناى جمع، سه‌تا نيست بلكه سه و بيشتر از سه است لذا كلمه «ليس إلّا» فقط در مورد تثنيه مى‌تواند جريان داشته باشد و در مورد جمع جريان ندارد. اكنون به بررسى كلام مرحوم آخوند مى‌پردازيم: مرحوم آخوند مى‌فرمود: «اگر تثنيه بخواهد در اكثر از معنا استعمال شود بايد از «رأيت عينين» چهار فرد اراده شده باشد، دو فرد از «عين باكيه» و دو فرد از «عين جاريه»، و الّا اگر دو چيز اراده شده باشد، خواه دو حقيقت باشد يا دو فرد از يك ماهيت، اين، استعمال لفظ در اكثر از معنا نيست». ولى به‌نظر ما مسئله اين‌طور نيست. تثنيه، هيچ‌وقت در اكثر از معنا استعمال نمى‌شود، زيرا تثنيه‌اى كه شما مى‌گوييد، عبارت از آن هيئتى است كه با «انِ» يا «ين» مشخص مى‌شود. به عبارت ديگر: در «رأيت عينين» ماده‌اى وجود دارد به نام «عين» و هيئتى كه عبارت از «انِ»- در حالت رفع- و «ين»- در حالت نصب و جرّ- است. شما كه مى‌گوييد: «از رأيت عينين، چهار معنا اراده شده است» آيا اين چهار معنا را به گردن چه چيزى مى‌گذاريد؟ در اينجا كه گفته: «رأيت عينين»، و دو فرد از «عين باكيه» و دو فرد از «عين جاريه» اراده كرده، آيا اين اكثر از معناى واحد بودن در ارتباط با «عين» است يا در ارتباط با «انِ» يا «ين» است؟ اگر بخواهيد تثنيه در اكثر از معناى واحد استعمال شود، بايد مسئله را مربوط به «ين» و «انِ» بدانيد و اگر مسئله را در ارتباط با «عين»- كه «ين» يا «انِ» به آن ملحق شده است- قرار دهيد، به تثنيه ارتباطى ندارد. اين به «عين» كه در ضمن «عينين»