اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٩٤ - ٤- كلام مرحوم آيت اللَّه بروجردى

داراى ده ماده باشد و حقيقت و صورت آن به مجرّد گفتن يك ماده تحقق پيدا كند؟

شما مى‌گوييد: «حقيقت نماز- كه عبارت از آن خضوع خاص است- به گفتن تكبيرة الاحرام تحقق پيدا مى‌كند و بقيه‌اش جنبه استدامه دارد». ما مى‌گوييم: ركوع هم مانند تكبيرة الإحرام به عنوان يك ماده در صلاة دخالت دارد، چگونه مى‌توان تصور كرد بدون تحقق اين مادّه بتوان نماز را محقّق دانست؟ اين كه شما مى‌گوييد: شيئيت شى‌ء به صورت آن است نه به ماده‌اش، آيا معناى اين عبارت اين است كه مادّه هيچ دخالتى در شيئيت شى‌ء ندارد؟ چنين چيزى كه نمى‌تواند معناى اين جمله باشد. بلكه براى شيئيت شى‌ء، هم ماده بايد باشد و هم صورت، ولى آنچه اساس در شيئيت شى‌ء است، عبارت از صورت است نه ماده. در حالى كه لازمه بيان شما اين است كه صورت، بتواند بدون ماده تحقق پيدا كند تا شيئيت شى‌ء هم به دنبال صورت تحقق پيدا كند.

پس يا بايد شما بگوييد: «عنوان ماده و صورت در كار نيست»، يا بايد اشكال را بپذيريد كه چگونه ممكن است ركوع و سجود- به عنوان ماده- مدخليت داشته باشند ولى قبل از تحقق آنها، صلاة تحقق پيدا كرده باشد؟ يعنى گويا در تحقق نماز، نيازى به آمدن ركوع و سجود نيست. حتى اگر گفته شود: «اگر ركوع و سجود و ساير اجزاء آمد، كشف مى‌كنيم كه نماز از اوّل تحقق داشته و اگر اين‌ها نيامد، كشف مى‌كنيم كه نماز از اوّل تحقق نداشته است».

اين تعبير هم درست نيست. اجتماع موادّ، كاشف از تحقّق صورت قبل از تحقّق مواد نيست حتى اگر تمام مواد هم جمع شوند كاشفيت از اين معنا ندارد كه صورت قبل از مادّه تحقّق پيدا كرده است و اين شايد از نظر فلسفه محال باشد چطور ممكن است صورت، قبل از ماده تحقق پيدا كند. اشكال دوّم: ما اگر از متشرعه بپرسيم: آيا نماز، غير از اين اجزاء و شرايط است و اين‌ها در ماهيت دخالت ندارد و آنچه در حقيقت و ماهيت دخالت دارد همان صورت است؟ ظاهر اين است كه متشرعه، اين معنا را تأييد نمى‌كند. بلكه اگر از متشرعه سؤال كنيم: نماز چيست؟ شروع مى‌كند به بيان كردن اجزاء و شرايط و در ذهن او نمى‌آيد كه‌