اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٩١ - ٤- كلام مرحوم آيت اللَّه بروجردى

كه ما در خارج و در برخورد با متشرعه مشاهده مى‌كنيم. در نتيجه كلام محقق اصفهانى رحمه الله با وجود جنبه‌هاى علمى قابل استفاده كه دارد، نمى‌تواند مورد قبول باشد.

٤- كلام مرحوم آيت اللَّه بروجردى‌

ايشان مى‌فرمايد: حقيقت و ماهيت صلاة، عبارت از اين اعمال و افعال و اقوالى كه ملاحظه مى‌شود نيست. اگرچه ركوع و سجود و تكبير و تشهد و تسليم، به عنوان اجزاء نماز نام‌گذارى شده‌اند و معناى اجزاء اين است كه نماز، يك امر مركّبى است و اين‌ها هم اجزاء يا شرايط آن مركب مى‌باشند ولى واقعيت مسئله، چيز ديگرى است.

واقعيت، اين است كه نماز، يك حقيقت و خضوع و توجّه خاصى به خداوند است كه اين اجزاء به منزله مواد آن شناخته مى‌شوند ولى صورت، عبارت از همان خضوع و توجه خاص است و همان‌طور كه در فلسفه مطرح است‌ «شيئيت شى‌ء، به صورت آن است نه به ماده آن» [١] در نتيجه، نماز عبارت از همان خضوع خاص و توجه مخصوص است. سپس مى‌فرمايد: دليل بر اين مطلب، اين است كه اگر عنوان نماز، عنوان مركّبى بود، مركّب وقتى تحقق پيدا مى‌كند كه تمام اجزاء آن، وجود پيدا كرده باشند و اگر حتى يك جزء آن‌هم ناقص باشد، نمى‌توان گفت: مركّب، موجود شده است. حال ببينيم آيا تعبيرى را كه درباره مركبات ديگر مى‌كنيم، درباره نماز هم مى‌توانيم پياده كنيم؟ پاسخ اين سؤال، منفى است زيرا ما در باب نماز مى‌بينيم از هنگام شروع تا هنگام ختم نماز عنوان صلاة را اطلاق مى‌كنيم، مثلًا كسى كه تكبيرة الاحرام گفت، در موردش مى‌گوييم: شرع فى الصلاة. در حالى كه نماز، بعد از سلام تحقق مى‌يابد. پس چرا گفته مى‌شود: شرع في الصلاة؟ يا اگر كسى مشغول نماز

[١]- شرح المنظومة، قسم الفلسفة، ص ١٢٨، نهاية الحكمة، ج ٢، ص ٨٧