اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥٣٥ - بررسى كلام مرحوم آخوند

حسب واقعيّت، اتّحاد و هوهويّت وجود دارد ولى ما در تشكيل قضيّه حمليّه بايد يك مغايرت اعتبارى بين موضوع و محمول درست كنيم. به‌حسب واقع، هيچ‌گونه مغايرتى بين جسم و ابيض وجود ندارد، ابيض، همان جسم و جسم، همان ابيض است، ولى يك مغايرت اعتبارى در تشكيل قضيّه حمليّه ضرورت دارد. اين حرف، هم مورد اشاره مرحوم آخوند قرار گرفته و هم بزرگانى چون مرحوم محقّق اصفهانى در حاشيه كفايه مطرح كرده‌اند. [١] ما مى‌خواهيم ببينيم ضرورت اعتبار مغايرت از كجا پيدا شده و اعتبار مغايرت چه لزومى دارد؟ چيزى كه مى‌تواند به عنوان منشأ اين حرف باشد اين است كه گفته شود: چون در قضايا، نسبت وجود دارد و نسبت شى‌ء به خودش غير معقول است لذا بايد بين منسوب و منسوب اليه مغايرتى وجود داشته باشد. ما هم در مباحث جلد اوّل كه پيرامون قضيّه حمليّه بحث مى‌كرديم و هم در بحث‌هاى اخير، جواب اين مطلب را بيان كرديم و گفتيم: در قضاياى حمليّه، نيازى به نسبت نداريم. ما در مورد قضيّه حمليّه، نظريه مشهور را قبول نداريم. مشهور مى‌گويند:

قضيّه حمليه، متقوّم به سه چيز است: موضوع و محمول و نسبت. ولى ما مى‌گوييم:

قضيّه حمليّه، نيازى به نسبت ندارد تا شما بياييد از طريق اعتبار نسبت، مغايرتى اعتبارى بين منسوب و منسوب اليه درست كنيد. ما مى‌گوييم: قضاياى حمليّه، متقوّم به اتّحاد است. و ما در همين بحث، دايره قضاياى حمليّه را به جايى مى‌رسانيم كه تعقّل نسبت در آنجا نمى‌شود. و يا ممكن است دليل اينان بر چنين حرفى اين باشد كه «لا يحمل الشي‌ء على نفسه» يعنى چيزى بر خودش حمل نمى‌شود، پس حتماً بايد مغايرتى وجود داشته باشد، هرچند مغايرت اعتبارى باشد.

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٨٥، نهاية الدراية، ج ١، ص ١٦١