تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤١٩ - شرح آيات

اين گمان باطل است و بعضى از آنها گناه و چگونه چنين است؟

قلب انسان در معرض امواج مختلفى از تصورات و انديشه‌هايى است كه به آن راه مى‌يابد، و فقط بعضى از آنها حق است كه از منابع شناختهاى خارجى سرچشمه مى‌گيرد، در صورتى كه بازمانده آن قياسهاى باطل و آرزوها و وسوسه‌ها و ساخته‌هاى عقل باطن و ترشحات باطل كاريها و ... و ... است، و چون روزى به نفس خود مراجعه كنى و در صدد آن باشى كه همه اين تصورات را به صورتى درست بشمارى و از آنها ارزشيابى كنى، به اين نتيجه مى‌رسى كه بيشتر آنها مبتنى بر دليلهاى قانع كننده نيست، ولى آدمى چگونه مى‌تواند همه آنچه را كه روزانه به ذهنش پياپى خطور مى‌كند در نظر بگيرد و آنها را ارزيابى كند؟ پس چه بايد بكنيم؟

بر ما لازم است كه به همه آنچه ذهنمان مى‌بافد توجه نكنيم، بلكه تنها به حواس و منابع مطمئن شناخت توجه داشته باشيم.

به همين سبب بر ما واجب است كه از بسيارى گمانها دورى كنيم، و اما آن اندكى كه در پى يافتن آن تلاش مى‌كنيم، آن است/ ٤١٧ كه از حواس ما به دست مى‌آيد، و عقل آنها را تصديق مى‌كند، و در برابر نقد دقيق ايستادگى نشان مى‌دهد.

اما گمان گناه آن است كه از حالات حقد و غضب و مبارزه بر مى‌خيزد ... ولى مشكل در آن است كه اين مجموعه كوچك پراكنده شده ميان گمانهاى فراوان ديگر است، و همين سبب آن مى‌شود كه ما به همه آنها اطمينان نداشته باشيم، چنان كه اگر بعضى از مردم ساكن يك شهر حامل ويروس ايدز بوده باشند ولى ما آنان را نشناسيم، بر ما لازم است كه از همه اهل آن شهر تا زمانى كه مبتلايان شناخته نشده‌اند دورى اختيار كنيم.

و از همين روى است كه ملاحظه مى‌كنيم امام على عليه السّلام در سفارشهاى خود اين كلمه را تكرار مى‌كند، پس چون كسى از او پرسيد كه فاصله ميان حق و باطل چه اندازه است، به او گفت: «چهار انگشت» و چهار انگشت خود را ميان چشم و گوشش قرار داد و گفت: «آنچه چشمانت آن را ديد حق‌