تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٣٢٣ - شرح آيات

اگر بهره بردارى كلى از زندگى انسان نادرست و آميخته به خطا باشد، عالم شدن بر همه ميدانهاى علمى چه سودى براى او مى‌تواند داشته باشد؟ آيا نديده‌اى كه چگونه مستكبران همه علماى خود را متوجه به طرف چيزهايى مى‌كنند كه آنان را از خدا دور سازد و سبب هلاك خودشان و هلاك عالم مى‌شود؟

/ ٣٢٤ پس خلاصه افكار ايشان آميخته به خطا است، و به تعبير ديگر قلّت در اين جا چيستى است نه چندى.

[١٦] با آن كه خدا همه تلاشهاى ايشان را براى درست جلوه دادن تخلف نخستين و سپس باز گشت به صفوف مؤمنان مواجه با شكست ساخت، راه توبه را در برابر ايشان باز نگاه داشت، و راه گسترده به سوى توبه پيوستگى حقيقى است، چه پيوستگى ظاهرى شخصى به صف رساليان كار دشوارى به نظر نمى‌رسد، بلكه آنچه دشوارى دارد حقيقى بودن اين پيوستگى كه استقامت در اوضاع و احوال دشوار وسيله كشف حقيقى بودن آن است.

چنان كه گذشت، با تجربه بر رسالت و بر مؤمنان آشكار شد كه اين پيوستگى سست و ضعيف است، پس به تجربه ديگرى نياز دارند كه راست بودن توبه‌شان را به اثبات برساند، و در اين شك نيست كه آن كس كه از سر صدق توبه مى‌كند، هر شرطى را كه با او براى اثبات راست بودن توبه‌اش بسته شود مى‌پذيرد، و ترس از خدا او را به اين كار بر مى‌انگيزد، و نيز احساسش به ضرورى بودن تكفيرى از گناهش، و به همين جهت خدا به فرستاده خود فرمان داد كه متخلّفان توبه كرده را به شرط ثبات وزيدن در حوادث آينده در جزو صفوف مؤمنان بپذيرد، و شايد در آغاز آيه كلمه «قل بگو» از آن روى آمده كه شرط از جانب خداى عزّ و جلّ است و نه از جانب رسول (ص) تا بدين ترتيب جلو هر تلاش ديگرى براى اعتراض يا درست جلوه كردن كار نادرست ايشان جلوگيرى شود.

قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلى‌ قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ‌ به اعراب تخلّف كننده بگو كه: به سوى قومى خوانده مى‌شويد كه سخت نيرومندند و بايد با آنان به نبرد بپردازيد يا آن كه تسليم شوند و