تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٢٥٤ - شرح آيات

طاغوت مى‌شود و ناگزير بايد چند برابر آن را بپردازد.

فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ‌ پس آيا اميد آن داريد كه اگر پشت كنيد، در زمين به تباهى برخيزيد و ارحام خود را قطع كنيد؟

«عسى» دلالت بر توقع دارد ... پس اين عاقبت مورد انتظار براى كسى است كه به حق پشت كند! چون سخن در اين سوره مربوط به حكم الاهى و ولايت شرعى و تحمل مسئوليتهاى آن است كه در طليعه آنها دفاع از دين قرار دارد، پس معنى تولّى در اين جا دور شدن از ميدان مواج و ترك كردن رهبرى رشيد و تنها گذاشتن آن در ميدان است، و به همين سبب بعضى اين كلمه را به معنى ولايت تفسير كرده‌اند، يعنى اگر حاكم و فرمانروا شويد، و بعضى آن را درباره بنى اميّه تأويل كرده‌اند، و مستند ايشان خبرى از عبد اللَّه بن مغفل است كه گفت از پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم شنيدم كه مى‌گفت فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ‌ ... و سپس گفت

آنان اين طايفه از قريشند كه خدا از ايشان پيمان گرفت كه اگر به ولايت و حكومت بر مردم رسيدند، در زمين فساد نكنند و به قطع ارحام خود نپردازند. [٣٥] فساد در زمين نتيجه طبيعى نظامى است كه احكام آن از دين الهام نگرفته باشد ... پس سبب فاسد شدن اقتصاد و اجتماع مى‌شود به همان گونه كه اخلاق و آداب را فاسد مى‌كند، و از آشكارترين مظاهر اين فساد كردن اختلاف كلمه و شيوع يافتن فساد و تباهى در ميان مردم است كه سبب از هم پاشيدن خانواده‌ها و قطع ارحام است، و چنان مى‌نمايد كه قطع رحم آخرين حلقه از مجتمع است كه بريده مى‌شود،/ ٢٥٧ چه در آن هنگام كه فساد به خانواده مى‌رسد، آخرين دژ از دژهاى استقلال در نزد بشر از دست رفته است.

[٢٣] چون انسان به اين درجه از پستى برسد، هر فرصتى را براى هدايت‌