تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٣٨ - رهنمودهايى از آيات

آن مشاهده كنيم، كه گاه با سكوت و تشجيع همراه است، و زمانى ديگر با همكارى،/ ٤١ و بنا بر اين كسى كه متحمل جزا مى‌شود در غالب موارد يك فرد نيست بلكه تمام مجتمع در آن دخيل است.

در آن هنگام كه قرآن از حكمت جزا سخن مى‌گويد، براى ما مثلى از واقعيت جوامع گذشته مى‌زند كه، با وجود نيرومندى و كيد، به جزاى كارهاى خود رسيدند، و اين ناحيه از تاريخ بشرى منعكس كننده هدفدارى و عقلانى بودن زندگى است.

هر كس كه كارى را انجام مى‌دهد، نمى‌تواند از مجازات آن فرار كند، پس اگر جزا بى فاصله و فورى به او نرسد با فاصله و در آينده آن را ملاقات خواهد كرد، و در دعاى كميل تعبيرى از اين حقيقت در ضمن گفته امام على (ع) بدين صورت مى‌خوانيم: «و گريختن از حكومت تو امكانپذير نيست». [١٤] از انديشه جزا به آن هدايت مى‌شويم كه دنيا دار ابتلا و آزمايش است، و اين كه ناگزير بايد جهانى ديگر براى رسيدن به جزاى هر عمل وجود داشته باشد؛ مشاهده مى‌كنيم كه بعضى از مردم مى‌ميرند بى آن كه به جزاى كامل خود در زندگى رسيده باشند، يا به مقدارى كمتر از آن چه كه مستحق آن‌اند ... آيا جزاى هيتلرى كه جهان را به جنگى كشيد كه در آن ٦٠ ميليون نفر كشته شدند، تنها اين بود كه با انتحار از دنيا بيرون رود؟ و آيا جزاى شمر كه قلبهاى ميليونها نفر را در تاريخ با كشتن سيد و آقاى جوانان اهل بيت اندوهگين ساخت، اين بود كه به قصاص كشته شود و بس؟! ... براى آنان جزايى بزرگتر از اين در جهان ديگرى است كه همگان در آن جا به جزاى واقعى خود مى‌رسند.

روش طرح موضوعات مختلف در قرآن روشى بسيار حكيمانه است، كه از طرفى ما را از جزاى مجتمعهاى پيشين با خبر مى‌سازد، و از سوى ديگر از هدفدارى آفرينش سخن مى‌گويد، و سپس روز قيامت را به ياد ما مى‌آورد، و چون اين سه‌