تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤٢١ - شرح آيات

از برادرانتان خصلتى ديديد كه آن را ناپسند مى‌دانيد، براى آن هفتاد گونه تأويل پيدا كنيد، و چون از حقيقت آن اطمينان حاصل نكرديد، خود را در معرض ملامت قرار دهيد كه چرا نتوانسته‌ايد براى خصلتى كه هفتاد تأويل مى‌تواند آن را بپوشاند، نتوانسته‌ايد او را معذور داريد و خود را از او بيشتر شايسته ملامت بدانيد». [٧٧] آرى، اين براى زمانى است كه صلاح در آن اكثريت دارد، يا براى تجمع صالحى كه روابط افراد در آن مبتنى بر برادرى ايمانى است. ولى اگر زمان فاسد شد يا بخواهيم درباره تجمع فاسد يا جامعه از هم گسيخته‌اى داورى كنيم، ديگر حسن ظن داشتن روا نيست، بدان سبب كه گونه‌اى از نادانى محسوب مى‌شود در صورتى كه مؤمن زيرك و هوشيار است.

به همين گونه امام صادق عليه السلام گفت: «چون زمان چنان باشد كه در آن عدل بر جور غلبه دارد، گمان بد به كسى بردن در زمانى كه اين بدى از او ديده نشده، حرام است، و اگر زمان چنان باشد كه جور در آن بر عدل غلبه دارد، كسى را نرسد كه گمان نيك در حق كسى داشته باشد تا وقتى كه از عمل او چنين آشكار شود». [٧٨] خلاصه كلام آن كه: اجتناب از گمان بد داشتن روش علمى محكمى است، بدان سبب كه وسوسه‌هاى/ ٤١٩ شيطان معمولا با بصيرتهاى عقل و دستاوردهاى تجربه در يكديگر تداخل پيدا مى‌كند، و ناگزير بايد با دورى جستن از بد گمانى و اعتنا نكردن به آن، اينها را از يكديگر جدا كنيم. و اگر بنا باشد كه به وسوسه‌هاى نفسانى توجه كنيم، مقياس سالم براى انديشيدن را از دست مى‌دهيم، چنان كه نيز گاه ما را به فتنه‌هاى كور مى‌كشاند، چنان كه در دعايى آمده است: «شكها و گمانها انگيزنده‌هاى فتنه و مايه كدورت صفا و پاكى بخششها و نعمتها است». [٧٩] از همين روست كه اسلام روان نشدن به دنبال گمانها را واجب شمرده، و