تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٩٨ - شرح آيات

از سواران تشبيه كنيم كه چون يكى از آنان در دره سقوط كند همه مردم آن هلاك خواهند شد.

قرآن حالت روانه شدن در پى جامعه را عملى برخاسته از نادانى مى‌داند، و رسول اللَّه (ص) گفت: «نبايد/ ١٠٣ هيچ يك از شما بى جهتى مقلد ديگرى باشد، و بگويد: اگر ديگران نيكى كنند من هم نيكى خواهم كرد، و اگر بدى كنند من هم بدى خواهم كرد، بلكه بايد خود را بر آن داريد كه اگر ديگران نيكى كردند شما هم نيكى كنيد، و اگر بدى كردند از بدى ايشان اجتناب ورزيد».

از اين حديث چنان نتيجه مى‌گيريم كه در اسلام حتميات اجتماعى وجود ندارد، و امكان آن هست كه امور حتمى و ثابت اجتماع به اصرار افراد آن تغيير پيدا كند، ولى عادت مردم بر آن جارى شده كه از حالت اجتماعى پيروى كنند، مگر كسانى كه خدا آنان را از اين تقليد باز دارد، و به همين سبب همه در جزا با يكديگر شريك‌اند.

الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‌ امروز به جزاى آنچه كه كرده بوديد خواهيد رسيد.

اگر پروردگار ما گفته بود: (اليوم تجزون بما كنتم) احتمال آن مى‌رفت كه جزا از غير جنس عمل بوده باشد، ولى حذف باء تأكيدى بر آن است كه جزا خود عمل ارتكاب شده به وسيله شخص است.

[٢٩] هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِ‌ اين كتاب ما به حق با شما سخن مى‌گويد.

نطق كتاب ممكن است به سبب آشكار بودن اعمال بوده باشد، و گاه امكان آن هست كه با پيدا شدن صوت همراه شود، و قرآن كريم به چنين معنايى در اين گفته اشاره كرده است كه حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ* وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ ... تا آن گه كه به دوزخ در آيند، گواهى دهد بر ايشان گوشها و چشمها و پوستهاى ايشان به آنچه در دنيا مى‌كردند* و پوستهاى خويش را گويند كه چرا