داشته‌ام) و در اين هنگام خدا به آنان فرمان مى‌دهد كه او را با هر كافر عنيد و مناع للخير و معتد و مريب به جهنم اندازند، و بدين گونه جزاى شك خود را كه برخاسته از فرا روى از مسئوليت بود و با خدا خداى ديگرى براى خود جعل كرد، تحمل مى‌كند. و اما قرين وى- كه در اين جا شيطانى است كه او را فريفته بود- از او تبرّى مى‌جويد و مى‌گويد: پروردگارا! من آن كس نيستم كه او را براى فرارش از مسئوليت گمراه كردم و به طغيان واداشتم، ولى پروردگار فرمان مى‌دهد كه او را نيز به جهنم اندازند، و مسئوليت يكى از آن دو مسئوليت ديگرى را كه مصاحب او است از ميان نمى‌برد، و خدا به بندگان خود ستم نمى‌كند، و جهنم براى مجرمان بيشتر جا دارد، پس گمان مبر كه مسئوليت غفلت خويش را به گردن ديگران افكندن ساحت تو را برى مى‌كند، يا اين كه جهنم تنها يا جاى او را دارد يا جاى تو را.

در سوى ديگر منظره متقيانى را مشاهده مى‌كنيم كه بهشت به ايشان نزديك مى‌شود و آنان را به در آمدن به آن مژده مى‌دهند، مگر آنان نبودند كه به سبب توبه و تقوا و ترس غايبانه از رحمان و انابت قلب تمايز پيدا كردند و وعده بهشت به ايشان داده شده بود، پس امروز به ايشان مى‌گويند كه: به سلامت داخل بهشت شويد و جاودانه در آن بمانيد، و در آنجا هر چه از نعمتها كه بخواهند در اختيارشان است، و خدا با فضل خويش بيش از آن به ايشان مى‌بخشد.

/ ٤٥٢ غرور همچون مانعى ديگر در برابر ايمان باقى مى‌ماند، ولى مگر تاريخ را نخوانده‌اند تا ببينند كه خدا چه اندازه كسان را در قرنهاى پيش از ايشان هلاك كرد كه سختى و نيرومندى بيش از ايشان داشتند و مى‌خواستند از سرنوشت خويش بگريزند و از عهده برنيامدند؟ ولى دلهاى بيمار و گوشهاى كر از فهم اين حقايق ناتوان است. و كافر پيوسته مى‌گويد: خدا چگونه مردمان را پس از مرگشان زنده مى‌كند؟ پس چرا به آن نگاه نمى‌كنند كه خدا چگونه آسمانها و زمين را در شش روز بى رنجى آفريد؟

در پايان سوره خدا به فرستاده‌اش- و بنا بر اين به مؤمنان- فرمان مى‌دهد كه در برابر آنچه كافران مى‌گويند بردبار باشند تا گرفتار نشوند، و سخن ايشان را