تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٩٨
براى مبارزه با مسلمين است، و از آنجا كه اين نخستين اجتماع در نوع خود بود، در قرآن به عنوان «لِاوَّلِ الحَشْرِ» ناميده شده، و اين خود اشاره لطيفى است به برخوردهاى آينده با يهود «بنى نضير» و يهود «خيبر» و مانند آنها.
و عجب اين كه: جمعى از مفسران احتمالاتى در آيه دادهاند كه هيچ تناسبى با محتواى آن ندارد، از جمله اين كه: منظور، «حشر اول» در مقابل حشر روز قيامت از قبرها به سوى محشر است، و عجبتر اين كه: بعضى اين آيه را دليل بر اين گرفتهاند كه: حشر در قيامت در سرزمين شام واقع مىشود كه يهود از «مدينه» به سوى آن رانده شدند! و گويا همه اين احتمالات ضعيف، ناشى از كلمه «حشر» است، در حالى كه اين واژه به معنى حشر در قيامت نيست، بلكه به هر گونه اجتماع و خروج از قرارگاه و حاضر شدن در ميدان، اطلاق مىشود، چنان كه در آيه ١٧ سوره «نمل» مىخوانيم: وَ حُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الإِنْسِ وَ الطَّيْرِ: «لشكريان سليمان از جن و انس و پرندگان نزد او جمع شدند».
و همچنين در مورد اجتماع براى مشاهده مبارزه موسى عليه السلام با ساحران فرعونى مىخوانيم: وَ أَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحىً: «قرار ما اين است كه همه مردم هنگامى كه روز بالا مىآيد، جمع شوند». «١»
پس از آن مىافزايد: «شما هرگز گمان نمىكرديد كه آنها از اين ديار خارج شوند و آنها نيز گمان داشتند كه دژهاى محكمشان از شكست آنها و عذاب الهى مانع مىشود» «ما ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ».
آنها چنان مغرور و از خود راضى بودند كه، تكيهگاهشان دژهاى نيرومند و قدرت ظاهريشان بود، اين تعبير آيه نشان مىدهد كه يهود «بنى نضير» در «مدينه» از امكانات وسيع و تجهيزات فراوانى بهرهمند بودند، به گونهاى كه نه