است. همه هدف امام (ع) آموختن اين آموزه مهم تربيتى است كه آدمى بداند بى‌مدد خداوند هيچ‌گاه، نمى‌تواند راه به جايى ببرد و خويشتن را، از اسارت نفس و شيطان، برهاند. چرا كه تكيه بر تدبير خويش براى راندنِ شيطان و وارستن از تعلّقات نفس، خود از آموزه‌هاى شيطانى و فريبكارى‌ها و آرايش‌هاى نفس است.

من هلاكِ فعل و مكرِ مردمم‌		من گزيده زخمِ مار و كژدمم‌
مردمِ نَفْس از درونم در كمين‌		از همه مردم بتر در مكر و كين‌[١]

نفس از درون در كمين آدمى است و او را گرفتار حيله و فريب مى‌كند و در مكر و فريب نسبت به آدمى از هر دشمنى خطرناكتر است:

اعْدى‌ عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الّتى بين جَنْبَيْكَ.[٢] دشمن‌ترين دشمنِ تو، نفس توست؛ همان كه ميان دو پهلويت جا دارد.

و بدين مضمون از على (ع) آمده است كه فرمود:

لاعَدُّوُ اعْدى‌ عَلَى الْمَرْءِ مِنْ نَفْسِهِ.[٣] براى آدمى هيچ دشمنى دشمن‌تر از نفس او نيست.

از اين رو، نظر و هدايت امام (ع)، اكسيرى است كه در آدميان قلبِ ماهيت مى‌كند.

آنان كه خاك را به نظر كيميا كنند		آيا بوَد كه گوشه چشمى به ما كنند
دردم نهفته به ز طبيبان مدعى‌		باشد كه از خزانه غيبش دوا كنند

(حافظ)

آدمى در درونِ خود، با «ديوى مُهيب» درگير است به نام «نفس». چيرگى و غلبه بر او، بسيار سخت و دشوار است. و به تنهايى ناممكن؛ چرا كه همواره با آدمى است و به تحقيق، آن چه با آدمى مى‌نشيند، به تدريج جزء ذات او مى‌گردد. از اين رو، جدا كردنِ آن كارى بس سخت و دشوار است. رذايل اخلاقى، نفس (منِ سفلىِ) آدمى را چنان فربه مى‌كند كه جا را، بر «منِ علوى» تنگ مى‌نمايد و سرانجام او را از وجود آدمى بيرون و خود به‌

[١] - مثنوى، دفتر يكم، بيت ٩٠٥- ٩٠٦.

[٢] - احاديث مثنوى، ص ٤١

[٣] - همان