مِنكُمْ.[١] تا ميان توانگرانشان دست گردان نباشد. در «ادالة» به معناى دَوْلَة- به فتح- هرگاه «لامْ» بر سرِ آن درآيد (مدخول لام) به معناى چيره و پيروز است، و آن كه «مِن يا عَلى» بر سر آن درآيد (مدخول مِنْ) به معناى مغلوب و شكست خورده است. ابن اثير گويد:

الْادالَةُ: غلبه و چيرگى است. گفته مى‌شود: ادِيلَ لَنا عَلى‌ اعدائِنا؛ يعنى بر دشمنان‌مان پيروز شديم و دولت از آنِ ما شد. دولة؛ يعنى دگرگونى و انتقال از سختى به راحتى و آسايش، و گفت و گوى ابوسفيان با هِرقَلْ نيز، بدين معناست كه مى‌گفت: «نُدالُ عَلَيه و يُدالُ عَلَيْنا.

يك بار، ما بر او پيروز مى‌شويم و بار ديگر، او بر ما پيروز مى‌شود.[٢]

كيد، گونه‌اى دستان و فريب و چاره‌گرى و نقشه و ساخت و سازهاى پنهانى، براى غافل‌گيرى است. و گاهى مذموم؛ ناستوده و نكوهيده است و گاهى ممدوح؛ ستوده و پسنديده است؛ اگرچه بيش‌تر در معناى ناستوده آن به كار مى‌رود. كيد ناستوده و نكوهيده، مانند فريبكارى‌ها و چاره‌گرى‌ها و طرح‌هاى كافران و منافقان كه محصولِ وهمْ‌ها و ريشه در انديشه‌هاى پليد و شيطانى، و در عين حال، محدود و در ميان كوره راه‌هاى تاريك و گمراهىِ آن‌ها، دارد:

وَمَا كَيْدُالْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ.[٣] ونيرنگ وترفند كافران جز در گمراهى‌نيست.

و امّا كيد ممدوح و ستوده، مانند كيد خداوندِ حكيم و قاهر كه در طريق هدايت و نور است و بر مبناى حكمت و ناشى از قدرت پايدار و سنّت‌هاى جارى در جهان و سنّت‌هاى جارى در تدبيرِ زندگى اجتماعىِ انسان‌هاست:

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُم مِنْ حَيْثُ لَايَعْلَمُونَ. وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ.[٤] و كسانى كه آيات ما را دروغ شمردند، اندك‌اندك از جايى كه ندانند [به كيفر خود] گرفتارشان خواهيم ساخت. و آنان را مهلت مى‌دهيم زيرا كه كيدِ (تدبيرِ) ما استوار است.

و همين گونه است «مَكْر»؛ يعنى بازگرداندن كسى از هدف خود، با حيله و نيرنگ، نيز

[١] - حشر، آيه ٧

[٢] - نهاية ابن اثير، ج ٢، ص ١٤١

[٣] - غافر، آيه ٢٥

[٤] - اعراف، آيه ١٨٢- ١٨٣