الْعِلْمُ ذاتُهُ وَ لامَعْلُومَ وَ السَّمْعُ ذاتُه وَ لامَسْمُوعَ وَ الْبَصَرُ ذاتُهُ وَ لامُبْصَرَ وَ الْقُدْرَةُ ذاتُهُ وَ لامَقْدُورَ فَلَمَّا احْدَثَ الْاشْياءَ وَ كانَ الْمَعْلُومُ وَقَعَ الْعِلْمُ مِنْهُ عَلَى الْمَعْلُومِ وَ السَّمْعُ عَلَى الْمَسْمُوعِ وَ الْبَصَرُ عَلَى الْمُبْصَرِ وَ الْقُدْرَةُ عَلَى الْمَقْدُور.[١] ابوبصير گويد: از امام صادق (ع) شنيدم كه فرمود: همواره خداى- عزّوجلّ- پروردگار ماست و علم عين ذات او بوده، با آن كه معلومى آفريده نشده بود، شنوايى، عين ذات او بوده، در حالى كه مسموعى وجود نداشت، بينايى عين ذاتش بوده، و موجود ديدنى آفريده نشده بود، قدرت عين ذات او بوده آن‌گاه كه مقدورى نبود. پس از آن گاه كه جهان را آفريد و معلوم تحقق يافت، علم ازلى خداوند بر معلومِ حادث و نوپديد منطبق شد و همين‌گونه شنوايى بر شنيدنى و بينايى بر ديدنى و قدرت بر موجودِ مقدور، تعلق گرفت.

عَنْ ايُّوبَ بْنِ نُوحٍ انَّهُ كَتَبَ الى‌ ابِى الْحَسَنِ (ع) يَسئَلُهُ عَنِ اللَّهِ- عَزَّوَجَلَّ- اكانَ يَعْلَمُ الْاشْياءَ قَبْلَ انْ خَلَقَ الْاشْياءَ وَ كَوَّنَها اوْ لَمْ يَعْلَمْ ذلِكَ حَتّى‌ خَلَقَها وَ ارادَ خَلْقَها وَ تَكْوِينَها، فَعَلِمَ ما خَلَقَ عِنْدَ ما خَلَقَ وَ ما كَوَّنَ عِندَ ما كَوَّنَ؟ فَوَقَّعَ بِخَطِّهِ: لَمْ يَزَلِ اللَّهُ عالِماً بِالْاشْياءِ قَبْلَ انْ يَخْلُقَ الْاشْياءَ كَعِلْمِهِ بِالْاشْياءَ بَعْدَ ما خَلَقَ الْاشْياءَ.[٢] ايّوب بن نوح نامه‌اى به حضرت رضا (ع) نوشت و پرسيد: آيا خداوند پيش از آن كه همه چيز را بيافريند و به آن‌ها هستى بدهد از آن‌ها آگاه بود يا آن كه آگاه نبود تا اين كه آن‌ها را آفريد، آن گاه از آفريده‌هاى خود آگاه گرديد؟ آن حضرت به خطّ خود در پاسخ نوشت: آگاهىِ ازلى خداوند به همه آفريده‌ها، پيش از آفرينش آن‌ها، مانند آگاهى او به همه آفريده‌ها پس از آفرينش آن‌هاست.

حاصل آن كه، همه كاينات هستى، نه‌تنها در موقعيت «بالقوّه» و پيش از به «فعليّت» رسيدن، معلوم خداى دانايند؛ بلكه پيش از ابداع، اصول و مبادى همه كاينات نيز معلوم‌

[١] - اصول كافى، ج ١، ص ١٠٧

[٢] - همان