خَرَسَ وَ انْقَمَعَ؛[١] چرا كه شرط بيان و وصف، از هيچ طرف وجود ندارد؛ چه نسبت به عارفِ واصِل، كه از فرط استغراق و مستى قادر بر اداء مطلب نيست و چه نسبت به معشوق، از آن جهت كه مثل و مانند ندارد: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَى‌ءٌ. و راهى براى توصيف او پديد نمى‌شود زيرا معانى را به وسيله تشبيه بيان مى‌كنند و آن حقيقت كه بى‌نظير و بى‌مانند باشد چيزى كه او را تشبيه كنند به ضرورت، وجود ندارد.

لاتُكَلِّفْنِى فَانّى‌ فِى الْفَناءِ		كَلَّتْ افْهامى فَلااحْصِى ثَنا
كُلُّ شَى‌ءٍ قالَهُ غَيرُ المُفيق‌		انْ تَكَلَّفْ اوْ تَصَلَّفْ لايَلِيقْ‌
من چه گويم يك رَكَم هشيار نيست‌		شرح آن يارى كه آن را يار نيست‌
شرح اين هجران و اين خون جگر		اين زمان بگذار تا وقت دگر[٢]

امام سجاد (ع) از جمله اوليايى است كه در عرصه «توحيدِ عبادى» نورى پرفروغ، در جانش درخشيد و شاهراهِ توحيد را در وجودش روشن ساخت. در اين نور الهى راه پيمود و بدين‌سان همه مراحلِ توحيد- افعالى و صفاتى و ذاتى- را، يكى از پس ديگرى، پشت سر گذاشت، تا به آستان سلامت و سراى اقامت راه يافت، و ثابت‌قدم و استوار در جايگاهِ امنيّت و آسايش آرميد. آن بزرگوار به بارگاهِ قرب الهى، آن چنان كه بايسته منزلتِ وى بود، راه يافته و جمال بى‌مثال معبود را بى‌پرده شهود كرده بود، و خدا را، نه به سوداىِ ثواب بهشت بندگى مى‌كرد، كه نيايش سوداگران است و نه از ترس عذاب، تن به بندگى داده بود، كه بندگى بردگان است. خدا را به انگيزه سپاس، بندگى مى‌كرد و چون آزادگان، معبودِ خويش را مى‌ستود و به راستى كه عبادتش، عبادتِ احرار بود: انّى‌ اكْرَهُ انْ اعْبُدَ اللَّهَ وَ لاغَرَضَ لى‌ الّا ثَوابَهُ، فَاكُونَ كَالْعَبْدِ الطَّمِعِ الْمُطْمِعْ: انْ طَمَعَ عَمِلَ، وَ الّا لَم يَعْمَلْ، وَ اكْرَهُ ان‌ [لا] اعْبَدَهُ الّا لِخَوْفِ عِقابِهِ فَاكُونَ كَالْعَبْدِ السُّوءِ انْ لَمْ يَخَفْ لَمْ يَعْمَلْ، قِيلَ فَلِمَ تَعْبُدُهُ؟ قال: الا هُوَ اهْلُهُ بِايادِيه عَلَىَّ وَ انْعامِهِ.[٣] و آن چه در اين فراز از نيايش بدان پرداخته است: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلى‌ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ قِنا مِنْكَ، وَ احْفَظْنابِكَ، وَ اهْدِنا الَيْكَ، وَ لاتُباعِدْنا عَنْكَ، نمودار آن‌

[١] - شروع مثنوى شريف، ج ١، ص ٩٣

[٢] - مثنوى، دفتر يكم، بيت ١٢٨- ١٣١.

[٣] - بحارالانوار، ج ٧٠، ص ٢١٠