و از اين حوادث آگاه مى‌شود. حال كه انسان داراى شعور است آثار اين شعور و توجّه چيست؟ آثارش اين است كه انسان در كارهايى كه انجام مى‌دهد، حسابگر است؛ مى‌سنجد، محاسبه مى‌كند و مى‌انديشد. مثلًا: هنگامى كه راه مى‌رود، بر پايه حساب و سنجش گام‌ها را برمى‌دارد و مى‌گذارد. هيچگاه از لب بام گام‌هايش را به پايين نمى‌نهد.

البته، در اين محاسبه و سنجش، چنان سريع عمل مى‌كند كه پنداشته مى‌شود بى‌توجه و بدون انديشه و محاسبه عمل كرده است؛ مانند گوينده‌اى كه با سرعت سخن مى‌گويد و در همان حال سخنانش را مى‌سنجد و حسابگرانه بر زبان جارى مى‌كند. امّا از آنجا كه سخن گفتن بسيار سريع انجام مى‌گيرد به دستگاه خودكارى مانند است كه بدون توجه و شعور، كارش را انجام بدهد. حاصل آن كه، شعور، همان توجه است و آثار شعور، عبارت از نظم و حساب و سنجش. از اين رو، اگر در سراسر جهان اثر شعور را ببينيم؛ يعنى در جهان نظم و حساب و سنجش را ببينيم، ناگزير درمى‌يابيم كه در همه جهان شعور و توجه هست.

اگر مى‌گوييم كه در همه جهان شعور وجود دارد، بدان معنا نيست كه در عالم موجودى به شكل و قواره انسان، به بزرگى آسمانها و زمين و داراى دو چشم كه مى‌بيند و دو گوش كه مى‌شنود و همين طور .... و اساساً، لازم نيست، هرجا شعور و درك است، مانند آدمى داراى چشم و گوش باشد، بلكه مقصود اين است كه، اگرچه بر همه جهان وقوف نداريم، امّا به هر بخش از جهان كه واقف شويم، نظم و حساب و تعادل و توازن را در آنجا مى‌بينيم و اين‌ها، آثار شعور و توجه است. بنابراين جهان دستگاهِ بى‌شعور و بى‌توجه نيست؛ بلكه در همه اجزاى جهان و در سراسر عالم شعور و توجه سرشار است.

گر ترا از غيب چشمى باز شد		با تو ذرّات جهان همراز شد
جمله ذرّات عالم در نهان‌		با تو مى‌گويند روزان و شبان‌

ما سميعيم و بصيريم و خوشيم‌		با شما نامحرمان ما خامشيم‌
چون شما سوى جمادى مى‌رَويد		محرم جانِ جمادان، چون شويد؟
از جمادى، عالَمِ جانها رويد		غلغلِ اجزاى عالم بشنويد
فاش تسبيح جمادات آيدت‌		وسوسه تاويلها نربايدت‌[١]

[١] مثنوى دفتر سوم بيت ١٠١٩ ١٠٢٥