يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِن دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ.[١] و هر كس از آنها كه گويد: من خدايى هستم به جز او، پس وى را دوزخ كيفر دهيم؛ اين چنين ستمكاران را، كيفر مى‌دهيم، آنها را مانند آدميان بر سر دو راهى مى‌دانند؛ دو راهى اطاعت و معصيت.

اگر بخواهند، مطيع‌اند، و اگر نخواهند، نافرمان خواهند بود. فرمانبردارى و نافرمانى آنها تابع اراده و خواست آنهاست؛ اگر فرمانهاى خداوند را اطاعت كردند، استحقاقِ پاداش دارند و امّا اگر عاصى و نافرمان شدند سزاوار عقاب و كيفرند. و اين كه فرمود: انَّ الَّذينَ عِنْدَ رَبِّكَ لايَسْتَكْبِروُنَ عَنْ عِبادَتِهِ وَ يُسَبِّحوُنَهُ وَ لَهُ يَسْجُدُونَ. همانا آنان كه نزد پروردگار تواند- فرشتگان و مقربان- از پرستش او سرپيچى و گردنكشى نكنندو وى را به پاكى مى‌ستايند و او را سجده مى‌آرند، مدح و ستايش فرشتگان و مقرّبان است. و اصولًا مدح و ستايش به خاطر ترك استكبار و سرپيچى نكردن، در جايى نيكوست، كه قدرت بر استكبار و سرپيچى باشد، وگرنه استحقاق ثواب و سزاوار پاداش بودن لغو و بيهوده خواهد بود؛ چرا كه، درباره موجودى كه سرشت‌اش بر اطاعت و فرمانگزارى است، تصور پاداش و كيفر بيهوده است و تكليف در جايى رواست كه مكلّف موجود مختار و در برابرِ كارهاى اختيارى خود در معرضِ پاداش و كيفر باشد. و اين مدح و ستايش دليل آن است كه فرشتگان بسانِ آدميان مختارند و نسبت به بايدها و آن چه كه، بايد انجام دهند و نسبت به نبايدها و آن چه كه از آن منع شده‌اند، بر سر دوراهى‌اند؛ دوراهى اطاعت و نافرمانى. از اين رو، در انجام تكاليف الهى سزاوار پاداش‌اند و در ارتكاب مناهى و نبايدها سزاوار كيفرند. اگر ادّعاى الوهيت كنند، يا وصفى از اوصاف الوهيت را به خود روا دارند، مستحقّ دوزخ‌اند. امّا اگر استكبار نورزند و حدّ خود بشناسند و در حوزه بندگى مطيعِ محض و فرمانگزارى خالص و ناب باشند، مستحق بهشت و رضوان اللَّه‌اند. برخى از شارحان صحيفه نيز به استنادِ سخن امام (ع) كه فرمود: وَلايؤثِروُنَ التَّقْصيرَ عَلَى الْجِّدِّ فِى امْرِكَ. در اجراى فرمان تو كوتاهى را به كوشش بر نمى‌گزينند، آن‌ها را آفريده‌هايى مختار مى‌دانند.

و امّا آن چه دانشمندان معتزله و برخى از دانشوران شيعى گفته‌اند، با آن چه در آيات‌

[١] - انبياء، آيه ٢٩