اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥١٠ - تحقيق در ارتباط با بساطت و تركيب در معناى مشتق

شي‌ء اتّصف بالبياض». به عبارت ديگر: اگرچه در واقعيت معناى مشتق- و لو به صورت منتزع منه كه آنان مى‌گويند- ما سه چيز لازم داريم ولى آيا آنچه متبادر از معناى مشتق است يك معناى بسيط غير از اين سه چيز است يا اين كه نفس همين واقعيّت به ذهن مى‌آيد؟

همان‌طور كه در «زيد في الدار»، آن واقعيت ظرفيّت متقوّم به زيد و دار در ذهن مى‌آيد، از شنيدن ضارب هم همان واقعيّت معناى مشتق به ذهن مى‌آيد؟ بنابراين وقتى انسان همه جوانب مسئله را ملاحظه مى‌كند و از طرفى مى‌بيند ادلّه بساطت ناتمام است و ازطرفى مصاديق شى‌ء، نقشى در معناى مشتق ندارند، انسان مى‌تواند بگويد: آنچه از معناى مشتق به ذهن تبادر مى‌كند يك معناى تركيبى است به اين صورت كه ما يك ذات داريم و يك حدث و يك ارتباط بين ذات و حدث. يعنى همان معنايى كه در افعال وجود دارد، در مشتق هم وجود دارد ولى بنا بر مشهور، در افعال، زمان يا چيزى كه در زمانيّات منطبق بر زمان است- مثل ترقّب و تحقّق- مطرح مى‌باشد. در مشتق هم همان معنا مطرح است، بدون اين كه قيد زمان يا مسأله ترقّب و تحقّق- كه در زمانيّات منطبق بر زمان مى‌شود- وجود داشته باشد. آيا بين «ضَرَبَ» و «ضارب» فرق ديگرى وجود دارد؟ اگر ما حيثيّت زمان يا مشابه زمان را از «ضَرَبَ» كنار بزنيم، آيا اين خصوصيّات سه‌گانه در «ضَرَبَ» وجود ندارند؟ آيا معناى بسيطى در مورد آن مطرح است؟ خير، در آنجا مبدأ و ذات و نسبت مطرح است، در ضارب هم همين‌طور است، بدون اين كه مسأله زمان يا مشابه زمان در مفهوم ضارب به حسب وضع نقشى داشته باشد. لذا به‌نظر مى‌آيد كه مشتق داراى يك معناى مركّبى است و اين تركيب، تركيب تحليلى نيست كه با معناى بساطت مخالفتى نداشته باشد، خير، همين معنا به ذهن انسان مى‌آيد. فرقى نمى‌كند كه شما بگوييد: «ضارب» يا بگوييد: «شي‌ء ثبت له الضرب». اگر شما به منظور «ضارب» بگوييد: «شي‌ء ثبت له الضرب» آيا كسى مى‌گويد: «اين دو با هم متغايرند، ضارب، معناى بسيطى است و «شي‌ء ثبت له‌