اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٣٠ - نظريه صاحب معالم رحمه الله در مورد تثنيه و جمع

صاحب معالم رحمه الله مى‌فرمايد: در باب جمع نيز همين‌طور است. اگر كسى بگويد:

«رأيتُ عيوناً»، [١] مانعى ندارد كه از اين «عيوناً» سه معنا يا بيشتر از سه معناى مختلف را اراده كرده باشد، زيرا «عيوناً»، به اندازه مراد متكلّم، جاى تكرار لفظ را پر كرده است.

اگر مقصود متكلم سه‌تاست، جاى سه كلمه «عين» و اگر مقصودش چهارتاست، جاى چهار كلمه «عين» را مى‌گيرد و .... اگر كسى لفظ «عين» را سه بار تكرار كرد و گفت: «رأيت عيناً و عيناً و عيناً» بدون شك جايز است از «عين» اوّل، يك معنا و از «عين» دوّم، معناى دوّم و از «عين» سوّم، معناى سوّمى را اراده كرده باشد. صاحب معالم رحمه الله مى‌فرمايد: حال كه «عيون» به منزله تكرار لفظ «عين» است، همان‌طور كه در مورد تكرار جايز است از هر «عين» معناى خاصى اراده شده باشد در مورد «رأيت عيوناً» نيز همين‌طور است. مى‌توان گفت: «رأيت عيوناً» و سه معناى مختلف از معانى عين را اراده كرد و هيچ‌گونه مجازى هم در اينجا مطرح نمى‌شود زيرا آن «قيد وحدت» كه در مفرد دخالت دارد، در جاى خودش رعايت شده است.

«عيون» به منزله سه لفظ «عين» است و «عين» اوّل در معناى خودش با «قيد وحدت» استعمال شده و «عين» دوّم هم در معناى خودش با «قيد وحدت» استعمال شده است و «عين» سوّم هم در معناى خودش با «قيد وحدت» استعمال شده و هيچ مجازيتى تحقق پيدا نمى‌كند. [٢]

[١]- البته با فرض اين كه جمع در معانى مختلف يكى باشد، زيرا جمع در الفاظ مشترك، به اعتبار اختلاف معنا فرق مى‌كند، مثلًا «عين» به معناى «باصره» معمولًا به «أعين» جمع بسته مى‌شود، مانند: (لهم أعينٌ لا يبصرون بها) الأعراف: ١٧٩ ولى «عين» به معناى «جاريه» با «عيون» جمع بسته مى‌شود، مانند: (في جنّات و عيون) الحجر: ٤٥. در جمعها معمولًا اين الفاظ مشترك اختلاف پيدا مى‌كنند و كيفيت جمع آنها مختلف مى‌شود ولى فرض ما در جايى است كه اختلافى نداشته باشد مثل اين كه كلمه «عيون» هم در جمع «عين باصره» بكار رود و هم در جمع «عين جاريه».

[٢]- معالم الدين، ص ٤٠