اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٣٤ - نظريه صاحب معالم رحمه الله در مورد تثنيه و جمع

ما (مرحوم آخوند) در جواب مى‌گوييم: در اين صورت، همان بيانى كه شما (مرحوم صاحب معالم) در ارتباط با مفرد داشتيد، در اينجا نيز پياده مى‌شود، يعنى در اينجا هم بايد قائل به مجازيت شويم، زيرا همان‌طور كه معناى مفرد- به نظر صاحب معالم رحمه الله- عبارت از ذات معنا به قيد وحدت بود، همين مطلب در تثنيه نيز وجود دارد، چون موضوع له تثنيه، «دو فرد ليس الّا» مى‌باشد و هنگامى كه تثنيه را در چهار فرد استعمال كنيم اين قيد «ليس الّا» كنار مى‌رود و همان مجازى كه در مفرد تحقق پيدا مى‌كند در تثنيه هم تحقق پيدا مى‌كند. خلاصه كلام مرحوم آخوند اين است كه اگر شما در «رأيت عينين» فقط دو ماهيت- يعنى يك فرد از اين ماهيت و يك فرد از ماهيت دوّم- را اراده مى‌كنيد، اين از محلّ بحث ما خارج است، زيرا محلّ بحث، استعمال لفظ تثنيه در اكثر از معناست و آنچه اينجا مى‌گوييد استعمال لفظ تثنيه در اكثر از معنا نيست. و اگر در «رأيت عينين» چهار معنا را اراده مى‌كنيد، دو فرد از عين باكيه و دو فرد از عين جاريه، چنين چيزى مستلزم مجازيت است. همان مجازيتى كه در مفرد قائل بوديد در اينجا نيز پيش مى‌آيد زيرا در اين استعمال، قيد «ليس إلّا» كه عبارت اخراى از «قيد وحدت» بود كنار مى‌رود، در نتيجه برخلاف معناى موضوع له تثنيه عمل كرده‌ايد و استعمال مجازى تحقّق پيدا مى‌كند. [١] بررسى اشكالات مرحوم آخوند بر صاحب معالم رحمه الله: قبل از بررسى كلام مرحوم آخوند، لازم است نكته‌اى در ارتباط با دو اشكال مرحوم آخوند به صاحب معالم رحمه الله بيان كنيم و آن اين است كه: اشكال اوّلى كه مرحوم آخوند بر صاحب معالم رحمه الله وارد كرد، هم در تثنيه جريان دارد و هم در جمع، يعنى مرحوم آخوند مى‌فرمايد: تثنيه، دو فرد از يك ماهيت است نه دو ماهيت، جمع هم سه‌

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٥٦ و ٥٧