كنند و از ريخته شدن خون مردم جلوگيرى به عمل آورند، و اين بدون ترديد مستلزم پرداختن به جنگ و قبول مسئوليت آن است، و اگر چنين نشود ستمكاران و آتش افروزان فتنه جنگ همه جا را به صورت جهنمى در مى‌آورند.

من اصل و مبدئى را نمى‌شناسم كه بر پيروان خود چنين حدى از مسئوليت اجتماعى را تحميل كرده باشد، چه اصول و مبادى مغرب زمين انتخاب نظام را حق مى‌داند، در صورتى كه اسلام آن را واجب مى‌شمارد، و بر مؤمن واجب مى‌داند كه در برابر كسانى كه طغيان مى‌كنند و مى‌خواهند بدون رضايت مردمان بر ايشان حكومت كنند به همان گونه مقاومت كنند و به مبارزه برخيزند كه با كسانى چنين مى‌كنند كه خواستار فساد كردن در زمين‌اند.

قرآن پايان نبرد مؤمنان را با اين گروه‌ها باز گشت گروه ستمگر به فرمان خدا و گردن نهادن به تطبيق احكام اسلام در قضايايى مى‌داند كه سبب ايجاد اختلاف ميان ايشان و گروه ديگر شده است، و اين خود دليلى بر آن است كه مقيد بودن تام به حدود عدالت در مورد معامله با ستمگران، على رغم ستمگرى و تجاوز ايشان به صلح و امنيت، واجب است و بايد از آن اطاعت شود.

چون بدانيم كه عمل آن روز آنان شبيه مبارزه مسلحانه در اصطلاح امروز است، بر ما معلوم مى‌شود كه چگونه در نظام اسلامى بايد با گروه مخالف معامله شود، و اين كه لازم است آنان را به حدود شرعى باز گردانيم،/ ٣٨٩ بدون آن كه حقوق ايشان را مصادره كنيم و آبروشان را بريزيم و رسوايشان سازيم و به تهمتهاى بى جا متهمشان كنيم، تا چه رسد به اين كه آنان را حق آن نداريم كه در بند كنيم و به زندان افكنيم و به تبعيد روانه سازيم و آزارشان دهيم و به قتل برسانيم. خداوند متعال مقابله با ستمگران را به حدّ بازگشت آنان به فرمان خدا محدود مى‌كند و چون چنين شود به حالى درست همچون حال ديگر افراد ملت و امت باز مى‌گردند.

فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ‌ پس اگر به قبول حكم خدا باز گشت، ميان آن دو گروه با مراعات عدالت صلح برقرار كنيد.

روا نيست كه ميان آن گروه با گروه ديگر تمايز قائل شويد و بهانه تنها آن‌