تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٧١ - شرح آيات

مى‌بينى و جار و جنجالى مى‌شنوى، و با وعده‌هايى به آسايش رو به رو مى‌شوى، ولى در هنگام سختى به همان صورت متلاشى مى‌شوند كه سراب در نزديك شدن به آن متلاشى مى‌شود.

ولى مسئول كيست: آيا خدايانى است كه مدتهاى دراز وعده پيروزى و يارى به ايشان مى‌دادند و در هنگام بلند شدن صداى زنگ ساعت انتقام ناگهان گم شدند، يا كسانى كه فريب آنان را خورده بودند؟ در اين شك نيست كه آن كسان كه سازش با گمراهيهاى خدايان را پذيرفته بودند مسئوليت را بر عهده دارند، بدان سبب كه از خدايان بدون يار و ياور هيچ كارى بر نمى‌آيد./ ١٧٦ آيا اگر هيچ كس بتى را نپرستد، آيا آن بت با سنگهاى ديگر هيچ تفاوتى پيدا خواهد كرد؟! يا اين كه اگر مردمان از طاغيان پيروى نكنند، ميان آنان و جز ايشان هيچ تفاوتى وجود پيدا خواهد كرد؟

مسئول درجه اول انسانى است كه دروغ و افك را مى‌سازد و بر خدا افترا مى‌بندد.

وَ ذلِكَ إِفْكُهُمْ‌ و اين دروغ ايشان است.

گفتند: إفك به معنى دروغ است، و نيز چنين است أفيكة كه جمع آن أفائك است، و إفك جماعت در تقديس خدايان و معتقد بودن به قوت آنان تجسم پيدا مى‌كرد.

وَ ما كانُوا يَفْتَرُونَ‌ و آنچه به دروغ به خدا نسبت مى‌دادند.

شايد مراد از آن نظامهاى فاسدى بود كه بر آن دروغ مترتب مى‌شد، و آنها را به دروغ منتسب به خدا مى‌كردند.

چنين است حالت شركى و فساد گسترده‌اى كه نتيجه آن فرهنگ گمراهى و فساد اخلاق و نظامها و عادات است، و مردمان ساده چنان مى‌پندارند كه دستگاه سياسى فاسد و نظام اقتصادى و اجتماعى منحرف مى‌تواند حافظ مصالح ايشان باشد، ولى آنان ناگهان با واقعيتى تلخ رو به رو مى‌شدند كه از اين دروغ بزرگ سرچشمه مى‌گرفت، ولى ديگر براى آنان پشيمانى سودى نداشت.