رو به رو شدن با حقيقت تلخ برهاند، و اين يك گمراهى بزرگ و خطير است، و او به كسى مى‌ماند كه عزيزى را از دست داده/ ١٣١ و چون پذيرفتن صدمه از دست دادن او برايش دشوار است، مى‌گويد: هرگز چنين نيست و او نمرده است.

[٥] وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلى‌ يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ هُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ‌ و چه كس گمراهتر از آن كس است كه به جاى خدا كسى را مى‌خواند كه تا روز قيامت پاسخى به اين خواندن او نمى‌دهد؛ و از اين كه خوانده شده غافل است.

آرى، شركا چنين‌اند. اگر انسان تا روز قيامت آنان را بخواند، خواندن او را پاسخى نمى‌دهند، بلكه اين شركا از خوانده شدن خودشان غافلند و به كار مخصوص خود اشتغال دارند، و خواه شركا سنگى بوده باشند، يا از مردگانى باشند كه مشركان آنان را شفيعان خويش در روز قيامت تصور مى‌كنند، يا بتهاى بشرى كه به جاى خدا در معرض پرستش قرار مى‌گيرند، هر يك از آنان را سببى براى غفلت ورزيدن ايشان نسبت به دعا و خواندن مشركان است: اما سنگها كه چيزى نمى‌فهمند، و اما مردگان در نزد پروردگارشانند و پاداش اعمال نيك و بد خويش را دريافت مى‌كنند، و سلاطين ستمگر و مترفان و پيروان ايشان با رسيدگى به مصالح خويش از توجه كردن به مصالح كسانى كه آنان را شريك خدا قرار داده‌اند غافل مى‌مانند.

[٦] وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ كانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَ كانُوا بِعِبادَتِهِمْ كافِرِينَ‌ و چون مردمان در محشر گرد آيند، دشمن شريكان خدايند و نسبت به پرستش آنها كافرند.

در روز قيامت مشركان به شركاى خود كافرند و دشمن آنان‌اند، و به آنان مى‌گويند: اين شماييد كه ما را تباه كرديد، و به آتشمان در آورديد، و پروردگار ما سبحانه و تعالى در آيه كريمه‌اى ارتباط دو طرف را در روز قيامت چنين مصوّر مى‌سازد إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ* وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا آن گه كه بيزار شوند ايشان كه پيشوايان و پيشروان بودند، از آنان كه پسروان و پيروان بودند، و هر دو گروه‌