براى همين، در تفارق رحمت خداوند و رحمت آدميان گفته شده است: انَّ الرَّحْمَةَ مِنَ اللَّهِ انْعامٌ وَ افْضالُ، وَ مِنَ الآدَمِيّينَ رِقَّةٌ وَ تَعَطُّفٌ.[١] رحمت، افاضه خير بر نيازمندان از روى عنايت به آنان است. رحمت خداى متعال، هم تمام است، هم عامّ و هم كامل.

تماميّت آن، از آن جهت است كه برآوردنِ نيازِ نيازمندان را اراده نموده و از روى عنايت به آنان نيازشان را برآورده ساخته است. عموميّت آن، از آن جهت است كه شامل مستحق و غير مستحق بوده، دنيا و آخرت و امور ضرورى و غير ضرورى را، فرا مى‌گيرد.

و امّا كمال آن، از آن جهت است كه خالى از رقّت و ترّحمى است كه به رحيم دست مى‌دهد و موجب آزار درون او مى‌شود و همين رنجش، او را به سوى برآوردن نياز شخص مورد رحمت تحريك مى‌كند؛ زيرا اين رقّت به گونه‌اى است كه بسا صاحبِ آن براى دفع الَم (درد و رنج واندوهِ) آن از خود، دست به آن مى‌يازد، و در نتيجه نظر به خود داشته و در راه هدفِ نفس خود كوشش نموده، نه در راه مرحوم و براى خود مرحوم (شخص مورد رحمت). و اين نقصانى است از كمال معناى رحمت. و بايد دانست كه اين رقّت در تحققّ معناى رحمت دخيل نيست، و رحمت تنها با حصول نتيجه خود حاصل مى‌گردد، و مرحوم در رنجش خاطر و دردناك شدنِ راحم بهره و نقشى ندارد؛ بلكه رنجش وى به لحاظ ضعف و نقصان خود اوست، و نيز اين رنجش چيزى به هدف شخص نيازمند، نمى‌افزايد.[٢]

رحمت ويژه و رحمت شامل خداوند

رحمن و رحيم، كه ريشه آن‌ها رحمت است، بر اثر تفارق در هيئت و ساختار لفظى، داراى دو معناى متفاوت است. رحمن، كه براى مبالغه است، از جهت افزايش بناى كلمه، دلالت بر رحمت گسترده خداوند و افزايش آن، دارد. و رحمت رحمانيّت خداوند، همان رحمت سرشار و فراگير و مطلقى است كه همه ممكنات را فراگرفته، و بر مؤمن و كافر،

[١] - مفردات راغب، ص ٣٤٧

[٢] - علم اليقين فى اصول الدين، ج ١، ص ١٥٩