ظلمت و تيرگى مادّه، ما را در خود در پيچيده است و در اسارت حسّ و عقالِ عقل در بنديم، امكان‌پذير نيست. هر گاه كه ظرف وجودِ دنيايى ما مبدّل گردد؛ يعنى دنياى ما تبديل به آخرت شود و روز موعود مرگ در رسد و جهان برزخ آشكار گردد، حقيقت فرشتگان و حقايق ديگر نظير آنان براى ما آشكار خواهد شد. اگر چه، براى برخى از آدميان هم‌اكنون در همين جهان، اين تحول و دگرگونى حاصل مى‌شود، در اين صورت، فرشتگان نيز بر او آشكار خواهند شد. برگزيدگان از بندگان خداوند؛ پيامبران و اولياى معصوم، آنان كه از هر گونه رجس و پليدى بدورند و همواره در ساحت قرب خداوند به تسبيح و تهليل‌اند، با اين كه در عالم شهادت زيست مى‌كنند به جهان غيب راه دارند و فرشتگان را كه بخشى از غيب‌اند مى‌بينند و وجود آنها را لمس كرده و با آنان مصافحه مى‌كنند. بر اين اساس بود كه على (ع) مى‌فرمود:

لَوْ كُشِفَ الْغِطا مااْزدَدْتُ يَقيناً.[١] اگر پرده [از ديده‌ام‌] برداشته شود به يقينِ من افزوده نخواهد گشت.

اى على كه جمله عقل و ديده‌اى‌		شَمّه واگو از آنچ ديده‌اى‌
چشم تو ادراك غيب آموخته‌		چشمهاى حاضران بردوخته‌
آن يكى ماهى همى بيند عيان‌		و آن يكى تاريك مى‌بيند جهان‌[٢]

٤- با اين كه قرآن مجيد، متعرّض ماهيّت و سرشت آدمى است و او را آفريده‌اى از خاك مى‌داند: «خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ»[٣] و درباره ماهيّت «جِن» آورده است كه سرشتى از آتش دارد: «وَالْجانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّموُمِ»[٤] و شيطان (ابليس- همو كه از فرمان خداوند سرپيچيد و سجده بر آدم نبرد ...) را نيز از سنخ «جنّ» مى‌داند: «كانَ مِنَ الْجِنِّ»،[٥] و امّا درباره ماهيّت و سرشت فرشتگان (ملائكه) سخنى نگفته است؛ اگر چه در موارد مختلف، با رعايت مناسبت‌ها، از اصناف و جايگاه و قلمروِ كارآيى آنها و مراتب‌

[١] - علم اليقين فى اصول الدين، ج ١، ص ١٦

[٢] - مثنوى، دفتر يكم، بيت ٣٧٤٥- ٣٧٥٢.

[٣] - آل عمران، آيه ٥٩

[٤] - حجر، آيه ٢٧

[٥] - كهف، آيه ٥٠