راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٩٦ - حقيقت مراقبه و درجات آن

غير من عمل مى‌كردى. آيا گفتار مرا نشنيدى كه مى‌گويم: إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ من دُونِ الله عِبادٌ أَمْثالُكُمْ«١» و نيز: إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ من دُونِ الله لا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ الله الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ«٢»، واى بر تو آيا نشنيدى كه مى‌گويم: أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ«٣».

هرگاه بنده بداند در معرض اين بازخواستها و سرزنشها خواهد بود، نفس خود را مؤاخذه خواهد كرد پيش از آن كه مورد مؤاخذه قرار گيرد، و براى اين سؤالها پاسخ تهيه مى‌كند، و بايد پاسخهايش درست باشد و تنها پس از تأمل آن را اظهار و بازگو كند و حتى پلك چشم و سر انگشتش را پس از درنگ و دقت بجنباند.

پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله به معاذ فرمود: «بنده از سرمه چشمانش، و از خرد كردن گل با انگشتانش و از دست كشيدن بر جامه برادرش پرسيده مى‌شود«٤».» گفته‌اند: هرگاه يكى از پيشينيان مى‌خواست صدقه بدهد درنگ و انديشه مى‌كرد چنانچه براى خدا بود انجام مى‌داد. در حديث سعد آمده است به هنگامى كه سلمان او را وصيت كرد گفت: موقعى كه قصد مى‌كنى نسبت به عزم خود از خدا بترس. محمد بن على گفته است: مؤمن به هنگام تصميم گرفتن درنگ كننده و با تأنّى است و مانند كسى نيست كه در شب هيزم گرد مى‌آورد. اينها كه گفته شد نظر اول در اين مراقبه است، و رهايى از آن جز به مدد دانش استوار و شناخت حقيقى اسرار اعمال و اعماق نفس و مكايد شيطان ميسّر نيست. و انسان چنانچه خود و پروردگار و دشمن خويش شيطان را نشناسد، و آنچه را بر وفق هواى نفس اوست نداند، و ميان آن و آنچه محبوب خداوند است و در نيّت و عزم و فكر و سكون و حركت خود او را خشنود مى‌كند تميز ندهد در اين مراقبه سالم نخواهد ماند، بلكه بيشتر مردم مرتكب نادانيهايى مى‌شوند كه خداوند آنها را مكروه مى‌دارد و آنان مى‌پندارند كه كارهاى خوبى انجام مى‌دهند. گمان مبر كه نادان در آنچه مى‌تواند آن را بياموزد به بهانه ندانستن معذور مى‌باشد، هيهات! بلكه طلب علم بر هر مسلمانى واجب است، به همين سبب دو ركعت نماز عالم از هزار ركعت جاهل افضل است چه عالم آفات نفس و مكرهاى شيطان و موارد فريب او را مى‌داند و از آنها پرهيز مى‌كند، و جاهل كه اينها را نمى‌شناسد چگونه مى‌تواند از آنها دورى‌