خبر است كه: «شهيد در آخرت به سبب بزرگى ثوابى كه در شهادت مى‌بيند آرزو مى‌كند كه به دنيا باز گردانيده شود تا بار ديگر شهيد گردد. شهيدان به سبب آنچه از بلندى درجه عالمان مى‌بينند، آرزو مى‌كنند كه اى كاش از عالمان مى‌بودند»«١» بنابراين همه اقطار ملكوت آسمانها و زمين براى عارف بحق، ميدانى وسيع است و در هر جاى آن كه بخواهد مى‌تواند جاى گيرد بى آن كه نياز داشته باشد كه با تن خود حركت كند. او بر اثر مشاهده جمال ملكوت در بهشتى است كه عرض آن به اندازه زمين و آسمانهاست و هر عارف بحقّى داراى همين درجه و جايگاه است بى آن كه يكى از آنها جاى را بر ديگرى تنگ گرداند، جز اين كه آنها از حيث وسعت گردشگاهها با يكديگر تفاوت دارند، و اين به اندازه تفاوت وسعت نظر و درجه معرفت آنهاست، و هر كدام در نزد خداوند از درجاتى برخوردارند و تفاوت درجات آنان قابل حصر و شمارش نيست.

روشن شد لذّت رياست كه لذّتى باطنى است، در نزد اهل كمال از همه لذّتهاى حواسّ پنجگانه قويتر است و اين لذّت در بهايم و كودك و ديوانه يافت نمى‌شود، در حالى كه لذّتهاى حسّى و شهوانى علاوه بر لذّت رياست هر دو در اهل كمال وجود دارد، ليكن اينان لذّت رياست را برگزيده‌اند. امّا اين كه لذّت معرفت خداوند و دانستن صفات و افعال و ملكوت آسمانها و اسرار پادشاهى او از لذّت رياست برتر است، اين اختصاص به كسى دارد كه به رتبه معرفت دست يافته آن را احراز كرده باشد و اثبات اين معنا در نزد كسى كه دل ندارد ممكن نيست، چه دل مركز اين نيروست چنان كه نمى‌توان رجحان لذّت مباشرت را بر لذّت بازى با چوگان براى كودكان و عنّين كه اصلا فاقد ادراك اين لذّت است و يا بوى خوش بنفشه را براى كسى كه حسّ شامّه ندارد اثبات كرد. ليكن كسى كه از آفت عنّين بودن مصون و حسّ شامّه‌اش سالم است، تفاوت اين دو لذّت را درك مى‌كند و در اين جاست كه بايد گفت: كسى كه آن را چشيده است مى‌داند.

به جانم سوگند، اگر چه دانش پژوهان در طلب شناخت امور الهى اشتغال نورزيده‌اند ليكن، رايحه اين لذّت را به هنگام كشف مشكلات و رفع شبهاتى كه به حلّ آنها سخت حريصند، استنشاق كرده‌اند و البتّه آنچه آنان بدان مشغولند، نيز معارف و علوم است هر چند معلومات آنها در مقايسه با معارف الهى از شرف چندانى برخوردار نيست، امّا كسى كه براى شناخت خداوند مدّتهاى دراز انديشيده و از اسرار ملك او هر چند اندك چيزهايى بر

«١» مورد اتفاق از حديث انس است و پيش از اين ذكر شده است .