راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٥٢ - امّا سبب اوّل- و آن عبارت است از محبّت انسان به ذات

ترس و هراسند حاضر مى‌سازد، و به همين گونه به هر سو مى‌كشاند تا وى را در ميان بهشت با روح و ريحان و راحت و رضوان جاى دهد و يا او را در تنگناى جهنّم و دركات آتش با رسوايى و خوارى و محروميّت و سرافكندگى زندانى گرداند.

كاش مى‌دانستم در نزد ابله غافل و سفيه جاهل چگونه ممكن و قابل تصوّر است ميان خالقى كه او را توصيف كردم و مخلوقى كه ذكر كردم مشابهت و همانندى وجود داشته باشد، چه رسد به ارباب دل و صاحبان خرد و فهم. خداوند بسيار برتر است از آنچه ستمكاران و مشركان و مشبّهه و ممثّله و معطّله مى‌گويند.

آرى حكمت ازلى و اراده خداوندى اقتضا كرد اشيايى را ايجاد و ابداع و اختراع كند. از اين رو اصناف آفريدگان و انواع جانداران را بر وفق مراد و مشيّت خود آفريد، بى آن كه در ساخت عالم كون و فطرت سابقه و نمونه‌اى وجود داشته باشد. از ميان آنها آدميان را پيش از وجود طاعت و معصيت بر دو قسم قرار داد: يكى شقاوت پيشگان و گمراهان و ديگرى سعادتمندان و هدايت يافتگان. سعادتمندان را در اين زندگانى دنيا به نور معرفت و ايمان روشنى بخشيد و شقاوت پيشگان را در امواج ظلمت و كفر و طغيان رها كرد. سپس در فرداى قيامت و در مقام لقا و رؤيت، اين نور و روشنى را براى اهل سعادت به كمال مى‌رساند، چنان كه بدان اشاره كرده و فرموده است: نُورُهُمْ يَسْعى‌ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا«١»، چه اكمال نور جز در زيادتى كشف مؤثّر نيست. از اين رو تنها كسانى به درجه رؤيت و نظر مى‌رسند كه در دنيا عارف باشند، زيرا معرفت بذرى است كه در آخرت مبدّل به مشاهده مى‌شود همان گونه كه هسته به درخت، و تخم به زرع مبدّل مى‌گردد. كسى كه هسته‌اى در دست ندارد، چگونه مى‌تواند داراى درخت خرما شود، و آن كه تخمى نكشته چگونه ممكن است زراعتى به دست آورد. همچنين كسى كه در دنيا خداوند را نشناخته چگونه ممكن است او را در آخرت ببيند. و چون معرفت داراى درجات متفاوتى است تجلّى نيز داراى درجات مختلفى مى‌باشد.

اختلاف تجلّى در مقايسه با اختلاف درجات معرفت مانند تفاوت نباتات با تفاوت بذرهاست، چه نباتات و بذرها ناگزير به سبب كثرت و قلّت و خوبى و بدى و قوّت و ضعف اختلاف دارند. چنان كه در اين دنيا مى‌بينى بعضى لذّت رياست را بر نكاح و طعام ترجيح‌