راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٦٣ - بيان حقيقت اخلاص

است چه حق آن است كه براى عمل جز رضاى خداوند خواسته نشود. و اين اشاره به اخلاص صدّيقان و مطلق اخلاص است. امّا كسى كه به اميد بهشت و يا از بيم آتش عمل مى‌كند او نسبت به لذّتهاى عاجل مخلص است چه وى در طلب لذّت فرج و شكم است و آنچه مطلوب بحقّ ارباب قلوب مى‌باشد وجه كريم خداوند متعال است و بس. آن كه گفته است: آدمى جز براى لذّتى يا بهره‌اى به جنبش در نمى‌آيد و بيزارى از لذّتها صفت خداوند است براستى گوينده اين سخن كافر است. ليكن مراد قوم بيزارى از چيزهايى است كه مردم آنها را لذّت مى‌نامند و عبارت از شهوتهايى است كه در بهشت توصيف شده‌اند. امّا صرف تلذّذ به معرفت الهى و راز و نياز گفتن با او و نظر كردن به وجه كريمش لذّتهايى است كه بهره اين گروه است و مردم آنها را لذّت نمى‌شمارند بلكه از آن تعجب مى‌كنند. و اينان چنانند كه هرگاه لذّت طاعت و مناجات و ملازمت شهود حضرت حق را در نهان و آشكار از آنها بگيرند و در برابر همه نعمتهاى بهشت را به آنها بدهند آنان اين نعمتها را بسيار حقير مى‌شمارند و بدانها توجه نخواهند كرد. پس حركت آنان براى لذّتى و طاعت اينان براى لذّت‌ى ديگر است، و لذّت اينان معبود آنهاست و بس نه چيز ديگر. سپس گفته است سخنها در اين باره بسيار است و پس از كشف حقيقت نقل زياد اقوال سودى ندارد. براستى سخن وافى و بيان كافى همان است كه سرور گذشتگان و آيندگان صلّى الله عليه و آله در پاسخ پرسش از اخلاص فرموده است: «آن اين است كه بگويى پروردگار من الله است سپس چنان كه به تو دستور داده شده استقامت ورزى»«١» يعنى هواى نفس خود را نپرستى و جز پروردگارت را عبادت نكنى و همان گونه كه به تو امر كرده در عبادت او پايدارى ورزى، و اين اشاره به آن است كه از هر چه غير خداست قطع نظر كنى، و براستى اخلاص همين است.

بيان درجات شائبه‌ها و آفتهايى كه به اخلاص آسيب مى‌رساند

بدان آفاتى كه اخلاص را مشوّش مى‌كند بعضى جلىّ و برخى خفىّ است، پاره‌اى با آن كه جلىّ و آشكارند ضعيف و برخى با آن كه خفىّ مى‌باشند قوى هستند. فهم درجات اين آفات از حيث خفاء و ظهور جز با آوردن مثالى دانسته نمى‌شود. امّا روشنترين آفات اخلاص رياء است و براى همين مثالى مى‌آوريم و مى‌گوييم: هنگامى كه نمازگزار نمازش‌