درودى جاويدان كه در عرصه قيامت ما را توشه و اندوخته باشد، و بر خاندان و ياران (پاك) او باد كه هر يك از آنها در آسمان دين بدرى و براى طوايف مسلمانان الگو و سرمشقى است.

اما بعد، در سنّت آمده است: «يك ساعت انديشيدن بهتر از يك سال عبادت است«١»»، و در كتاب خدا بر تدبّر و عبرت گرفتن و انديشيدن زياد ترغيب و تأكيد شده و پوشيده نيست كه تفكّر كليد روشنايى و مبدأ بينش و وسيله كسب علوم و معارف و دانستنيهاست. بيشتر مردم فضيلت و مرتبه آن را مى‌دانند، ليكن حقيقت و ثمره، منشاء و مورد طريقه و كيفيّت آن را نشناخته‌اند و نمى‌دانند چگونه و در چه چيز و براى چه چيز بينديشند و از آن چه مطلوبى بايد داشته باشند آيا عين آن مطلوب است يا براى ثمره‌اى كه از آن به دست مى‌آيد آن را طالبند. اگر به خاطر ثمره آن است اين ثمره چيست، از علوم است يا از احوال و يا از هر دو، و كشف همه اينها مهمّ است از اين رو ما به خواست خداوند نخست فضيلت تفكّر سپس حقيقت تفكّر و ثمره آن و بعد مجارى و موارد آن را ذكر مى‌كنيم.

فضيلت تفكّر

خداوند در كتاب عزيز خود در جاهاى بسيارى به تفكّر و تدبّر امر كرده و انديشمندان را ستوده و فرموده است: وَ يَتَفَكَّرُونَ في خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا«٢». ابن عباس گفته است: چون قومى در خداوند انديشيدند پيامبر صلّى الله عليه و آله فرمود: «در خلق خدا فكر كنيد و در خدا نينديشيد چه شما هرگز نمى‌توانيد او را چنان كه شايسته است بشناسيد.»«٣»

از پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله روايت شده است كه روزى آن حضرت بر گروهى وارد شد كه سر به جيب تفكّر فرو برده بودند به آنان فرمود: «چرا سخن نمى‌گوييد؟» گفتند: در خلق خدا مى‌انديشيم، فرمود: «به همين گونه كار كنيد، در خلق خدا بينديشيد و در او فكر نكنيد. چه در اين مغرب زمينى سفيد است، روشنى‌اش سفيدى آن و يا سفيدى‌اش روشنى آن است،

«١» كتاب العظمة ابن حبان از حديث ابى هريره بالفظ ((شصت سال )) مسند الفردوس ابو منصور ديلمى از حديث انس با لفظ ((هشتاد سال )): العظمة الوالشيخ از قول ابن عباس المغنى مى گويم : تفسير عياشى از حديثى جعفر بن محمدبحار جز دوم از جلد پانزدهم :(ص ) ١٩٥ آن را روايت كرده اند.

«٢» ال عرمان / ١٩١: و در آفرينش اسمانها و زمين مى انديشند و مى گويند بارالها اينها را بيهوده نيافريده اى .

«٣» ابواالشيخ از حديث ابن عباس : الجامع الصغير.