«بار خدايا، براى هيچ بدكارى دستى براى نيكى به من قرار مده تا او را دوست بدارم»«١». اين حديث اشاره به ان است كه دوستى دل نسبت به كسى كه به وى نيكى كند امرى اضطرارى و غير قابل اجتناب است، در نهاد و فطرت انسان سرشته شده و براى دگرگون كردن آن راهى نيست. به همين سبب گاهى انسان بيگانه‌اى را كه هيچ رابطه خويشى و پيوندى با او ندارد دوست مى‌دارد. اين امر چنانچه تحقّق يابد، به سبب اوّل بازگشت خواهد داشت، چه احسان كننده كسى است كه آدمى را به مال و ديگر اسبابى كه باعث دوام وجود و كمال آن مى‌شود كمك كند و موحب حصول بهره‌منديهايى شود كه وجود انسان بدانها مستعدّ و آماده مى‌گردد، جز اين كه اين تفاوت وجود دارد كه انسان اعضاى خود را دوست مى‌دارد، چه كمال وجودش به آنهاست و آن همان كمال مطلوب اوست. امّا احسان كننده عين كمال مطلوب نيست، بلكه سببى براى آن است مانند پزشك كه سببى است براى دوام سلامتى اعضا. فرق است ميان دوست داشتن صحّت و دوست داشتن پزشك كه سبب صحّت است، زيرا صحّت ذاتا مطلوب است و پزشك ذاتا مطوب نيست، بلكه چون سبب حصول صحّت است مطلوب است. همچنين علم و استاد محبوبند، ليكن علم ذاتا محبوب است و استاد چون سبب حصول علمى است كه محبوب است محبوب مى‌باشد و نيز خوراك و نوشيدنى محبوب است و درهم و دينار نيز محبوب مى‌باشند، ليكن طعام ذاتا محبوب است و درهم و دينار چون وسيله تهيّه طعامند محبوبند.

اگر چه فرق آنها در اين جا به تفاوت رتبه بازگشت مى‌كند، ليكن بازگشت هر يك از آنها به محبّتى است كه انسان به ذات خود دارد، چه كسى كه احسان كننده را به سبب احسانش دوست مى‌دارد، محقّقا دوستدار ذات او نيست، بلكه دوستدار احسان اوست و اين فعلى از افعال احسان كننده است. اگر اين افعال زايل شود دوستى نيز زايل مى‌شود با آن كه ذات احسان كننده باقى است، و اگر احسانش نقصان يابد، دوستى نيز نقصان مى‌يابد و اگر زياد شود، دوستى نيز زياد خواهد شد و بالاخره بر حسب زياده و نقصان احسان محبّت كم يا زياد مى‌شود.

سبب سوم-

آن كه چيزى را براى ذات آن، نه به سبب بهره‌اى كه غير از ذاتش از او

«١» مسند الفردوس ابو منصور ديلمى از حديث معاذ و پيش از اين ذكر شده است .