اما آنچه به حسّ باصره درك مى‌شود عبارتند از آسمانهاى هفتگانه و زمين و آنچه ميان آنهاست چه آسمان با ستارگان و خورشيد و ماه و حركت و دوران آن در طلوع و غروب مشهود است. همچنين زمين با آنچه در آن است اعمّ از كوهها و معدنها و نهرها و درياها و جانوران و گياهان ديدنى و مشاهده كردنى است. و آنچه ميان آسمان و زمين است عبارت از جوّ است كه با ابرها و بارانها و برفها و رعد و برقها و صاعقه‌ها و شهابها و تندبادهاى آن قابل درك است.

آسمانها و زمين و آنچه ميان آنهاست اجناسى قابل مشاهده‌اند و هر جنسى از آنها به انواعى و هر نوعى به اقسامى و هر قسمى به اصنافى منقسم مى‌شود و انشعاب و انقسام آنها از نظر اختلاف در صفات و هيأت و معانى ظاهرى و باطنى نهايت ندارد، و همه آنها زمينه‌ها و مواردى براى تفكّر كنند چه ذرّه‌اى از جماد و نبات و حيوان و افلاك و ستارگان در آسمانها و زمين نمى‌جنبد جز اين كه جنبده آن خداوند متعال است و در جنبش آنها حكمتى يا دهها و يا هزارها حكمت نهفته است. آنها همه بر يگانگى خداوند گواهى مى‌دهند و گوياى جلال و كبريايى او مى‌باشند. آنها همان آياتى هستند كه به سوى او دلالت مى‌كنند و قرآن انسان را به تفكّر در آنها تشويق مى‌كند چنان كه فرموده است: إِنَّ في خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ«١». همچنين جمله وَ من آياتِهِ (و از نشانه‌هاى اوست) از اول تا آخر قرآن زياد است. از اين رو بايد ما كيفيت تفكّر در برخى از آيات را ذكر كنيم.

از آيات او انسان يعنى وجود تو است كه از نطفه آفريده شده‌اى و نزديكترين چيز به تو نفس تو است، و در آن شگفتيهايى است كه گوياى عظمت حق تعالى است، براى آگاهى به آنها عمرها سپرى مى‌شود و بر جزء ناچيزى از آنها اطلاع حاصل نمى‌گردد، و همچنان از آنها غافلى. اى كسى كه از خويشتن غافل و به نفس خود جاهلى چگونه اميد دارى كه غير خود را بشناسى؟ خداوند در كتاب عزيز خود به تو دستور داده كه درباره نفس خويش بينديشى و فرموده است: وَ في أَنْفُسِكُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ«٢». و بيان كرده است كه تو از نطفه‌اى گنديده آفريده شده‌اى و فرموده است:

«١» ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟

«٢» ذاريات / ٢١: و در وجود خود شما (نيز اياتى است ) ايا نمى بينيد.