مضاعف شود. آنها زمانى ارزش عمر را دريافتند كه از دنيا بريده شدند به طورى كه اكنون در حسرت ساعتى از آنند، و تو اين ساعت را در اختيار دارى و شايد بر امثال آن نيز دست يابى در حالى كه تو آنها را بيهوده مى‌گذرانى. پس دل بر اين نه كه به هنگامى كه اختيار اين امر از دستت بيرون رود و بهره‌ات را از ساعات عمر خود آزادانه نگرفته باشى بر تضييع آنها حسرت خورى. يكى از صالحان گفته است: كسى را كه براى خدا به برادرى گرفته بودم در خواب ديدم به او گفتم: اى فلان الحمد للّه رب العالمين زندگى پسنديده‌اى كردى، پاسخ داد:

اگر بتوانم اين را بگويم، يعنى الحمد للّه ربّ العالمين را نزد من از همه دنيا و آنچه در آن است محبوبتر است، سپس گفت: آيا نديدى در آن جا كه مرا به خاك سپردند فلانى برخاست و دو ركعت نماز گزارد و اگر من بتوانم دو ركعت نماز به جا آورم نزد من محبوبتر است از همه دنيا و آنچه در آن است.

بيان گفتار عارفان به هنگام مردن فرزند

سزاوار است بر كسى كه فرزندش يا يكى از خويشاوندانش بميرد تقدّم او را در مردن به منزله آن بداند كه اگر خود و فرزندش به سفرى رفته بودند و فرزندش پيش از او به شهرى كه قرارگاه و وطن آنهاست باز گردد هرگز او از اين رويداد تأسّف زيادى نخواهد داشت چه مى‌داند كه بزودى به فرزندش ملحق خواهد شد و تنها تقدّم و تأخّرى ميان آنها جدايى انداخته است. مرگ نيز به همين گونه است چه معناى آن سبقت گرفتن در رفتن به وطن است تا آنگاه كه متأخّر به او ملحق گردد. و اگر به اين امر معتقد شود بيتابى و اندوه او در مرگ عزيزان كم خواهد شد، بويژه در مرگ فرزند چه درباره آن اخبارى وارد است كه مايه آرامش هر مصيبت ديده خواهد شد. پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله فرموده است: «اگر بچه سقط شده‌اى از پيش بفرستم نزد من محبوبتر است تا صد فرزند سوار كار به جا گذارم كه همه در راه خدا پيكار كنند»«١». و سقط را بدين سبب ذكر فرمود تا هشدارى باشد به پست‌ترين بر بالاترين آنها و گرنه ثواب به اندازه موقعيّت فرزند در دل است.

مى‌گويم: از امام صادق عليه السّلام نقل شده كه فرموده است: «فرزندى را كه آدمى از پيش‌

«١» به ماخذ آن آگاهى نيافتم ، جز آنچه را كه ابن ماجه در السنن خود به شماره ١٦٠٧ بدين صورت آورده است : ((بچه سقط شده اى را از پيش بفرستم نزد من محبوبتر است از اين كه فرزند سواركارى را از خود به جا گذارم .))