اگر بخورد يا بياشامد يا قضاى حاجت كند، در همه حركات و سكنات خود عملش خالص و نيّتش درست است. اگر او مثلا بخوابد كه آسايش يابد تا بر عبادت توانايى پيدا كند خوابش عبادت و در اين حال داراى مرتبه مخلصان است. امّا كسى كه چنين نيست باب اخلاص در عمل بر روى او مسدود است به استثناى افراد كم و نادرى. چنان كه اگر كسى محبّت خداوند و دوستى آخرت بر او غلبه يافته باشد حركات معتاد او صفات فكر و انديشه‌اش را كسب مى‌كند و اخلاص مى‌شود. همچنين كسى كه محبّت دنيا و برتريجويى و رياست طلبى بر او چيره شده و به طور خلاصه محبّت غير خدا بر او استيلا يافته است همه حركات معمولى او اين صفات را به خود مى‌گيرد و عبادات او اعم از روزه و نماز و غير آن‌ها جز به ندرت از اين آفات مصون نمى‌ماند.

بنابراين داروى اخلاص شكستن لذّتهاى نفس و بريدن طمع از دنيا و تجرد براى آخرت است به طورى كه اين امور بر دل غلبه يابد و تنها در همين موقع است كه اخلاص ميسر مى‌شود. چه بسيار است اعمالى كه انسان در تحقق آنها رنج مى‌برد و گمان مى‌كند آنها را خالصانه براى خداوند انجام مى‌دهد در حالى كه در آنها فريب خورده است زيرا جهات آفات آن اعمال را نمى‌داند. چنان كه از يكى از پيشينيان نقل شده كه گفته است: نماز سى سال را كه در مسجد و در صف اول جماعت به جا آورده بودم قضا كردم زيرا يك روز به سبب عذرى دير به مسجد آمدم و در صف دوم نماز گزاردم، و چون از اين كه مردم مرا در صف دوم مى‌ديدند احساس شرم كردم دانستم كه نگاه مردم به من در صف اول مرا خوشحال مى‌كرده و از جايى كه نمى‌دانسته‌ام مايه آسودگى دل من بوده است. اين نكته‌اى دقيق و دشوار است و كم است اعمالى كه از امثال اين آفات مصون بماند. و نيز اندكند كسانى كه بدين نكات توجه كنند. بى ترديد آنهايى كه از اين مسايل غافلند در روز باز پسين همه حسنات خود را سيّئات خواهند ديد، و در قول حق تعالى همينها مرادند كه فرموده است:

وَ بَدا لَهُمْ من الله ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ«١» و نيز: وَ بَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا«٢» و نيز: قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ في الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً«٣». عالمان بيشتر از همه مردم به طور شديد در معرض اين فتنه‌اند، چه انگيزه اكثر آنها بر نشر دانش‌

«١» زمر/ ٤٧: و از سوى خدا امورى بر آنها ظاهر مى شود كه هرگز گمان نمى كردند.

«٢» جائيه / ٣٢: و اعمال بدشان بر آنها آشكار مى شود.

«٣» كهف / ١٠٤ و ١٠٥: بگو آيا به شما خبر دهيم كه زيانكارترين (مردم ) كيانند؟كه تلاشهايشان در زندگى دنيا گم (و نابود) شده و با اين حال گمان مى كنند كار نيك انجام مى دهند.