اينها كه ذكر شد اقسام عذابهاى جهنّم است به اجمال، و تفصيل غمها و افسوسها و محنتها و حسرتهاى آن بى پايان است. بزرگترين حسرت دوزخيان علاوه بر عذابهاى سختى كه بدان گرفتارند حسرت از دست رفتن نعمتهاى بهشت و محروميّت از لقاى پروردگار و از دست دادن رضاى اوست با علم به اين كه همه اينها را به بهايى اندك فروختند چه آنها را در برابر شهوتهاى پست و زود گذر دنيا معامله كردند، شهوتهايى ناپالوده كه به انواع كدورتها آلوده بود. از اين رو در درون خود مى‌گويند: دريغا! چگونه با سرپيچى از او امر پروردگارمان خود را هلاك ساختيم و چرا نفس خويش را وادار نكرديم تا در روزهاى اندك عمر شكيبايى ورزد و اگر شكيبايى مى‌كرديم آن روزگار سپرى مى‌شد و اكنون در جوار خداوند رحمان به رضا و رضوان او متنعّم بوديم.

اى واى بر دريغ و افسوس اينان كه از دست آنها رفت آنچه را از دست دادند و گرفتار شدند به آنچه بدان گرفتارند و چيزى از نعمتها و لذّتهاى دنيا براى آنها باقى نماند، اگر اينان نعمتهاى بهشت را مشاهده نمى‌كردند دريغ و افسوس آنها تا اين حدّ زياد نبود ليكن اين نعمتها بر آنها عرضه مى‌شود چنان كه پيامبر خدا صلّى الله عليه و آله فرموده است: «در روز قيامت دسته‌اى از دوزخيان را به سوى بهشت مى‌برند همين كه به بهشت نزديك مى‌شوند و بوى آن را استنشاق و به قصور آن و آنچه خداوند براى بهشتيان فراهم ساخته نظر مى‌كنند ندا مى‌رسد كه آنها را باز گردانيد، آنان را از آن بهره‌اى نيست لذا با اندوه و افسوسى باز مى‌گردند كه گذشتگان و آيندگان با غم و افسوسى نظير آن باز نمى‌گردند از اين رو مى‌گويند: اى پروردگار ما اگر پيش از آن كه ثوابها و آنچه را براى دوستانت آماده ساخته‌اى به ما نشان دادى ما را به جهنّم فرستاده بودى براى ما آسانتر بود، خداوند به آنها پاسخ مى‌دهد: اين كار براى آن بود كه شما هنگامى كه خلوت كرديد با ارتكاب گناهان بزرگ با من مبارزه مى‌كرديد و هرگاه مردم را مى‌ديديد اظهار فروتنى مى‌كرديد و در نزد آنها بر خلاف آنچه در دل نسبت به من داشتيد ريا كارى مى‌ورزيديد، از مردمان مى‌ترسيديد و از من نمى‌ترسيديد، مردم را بزرگ مى‌داشتيد و مرا تجليل نمى‌كرديد، چيزهايى را به خاطر مردم ترك مى‌كرديد و براى من رها نمى‌كرديد از اين رو امروز علاوه بر آن كه شما را از ثوابهاى‌

«١» صحيح مسلم ، ج ٨، ص ١٥٢، از حديث ابى سعيد.